احمد متین دفتری ملقب به اعتضاد لشکر و متین الدوله در 4 بهمن ماه سال 1275 در در يك خانواده ثروتمند و اشرافي وابسته به دربار قاجار، در تهران متولد شد. او فرزند میرزا محمود خان متین دفتری (عین الممالک ) است.  تحصیلات خود را در مدرسه آلمانی های تهران و سپس مدرسه حقوق تهران تدوام داد و از سال 1294 در وزارت امورخارجه مشغول خدمت شد. مدت 12 سال در آن وزارتخانه بود تا آنکه در سال 1306 به وزارت عدلیه منتقل شد. در سال 1308 برای ادامه تحصیل به اروپا رفت و پس از اتمام تحصیلات در رشته حقوق و بازگشت به کشور، هشت سال در سمتهای مدیریت کل و معاونت اداری وزارت دادگستری خدمت نمود تا اینکه در تاریخ 6 مهر سال 1315 به سمت وزیر عدلیه منصوب شد. وی که از طرفداران سرسخت آلمانی ها در ایران بود، در آبان 1318 توسط رضاشاه و جهت خوشایند آنان به نخست وزیری منصوب شد ولی هشت ماه بعد چون آلمانی ها نتوانستند به پیرزوی دست یابند، معزول شد. متین دفتری در شهریور 1322 توسط متفقین به علت حمایت از آلمانی ها دستگیر و دو سال در اسارت آنان بود. پس از آزادی در دوره پانزدهم مجلس شورای ملی، نماینده خیاو و مشگین شهر در آن مجلس بود. در دوره دوم مجلس سنا و نیز دوره ششم سناتور انتصابی از تهران بود و در 1339 به عضویت کمیته اجرائی کنفرانس بین المجالس انتخاب شد. وی که داماد دکتر محمد مصدق بود، در تیر 1350 در 75 سالگی از دنیا رفت. 
احمد متین دفتری فرزند  میرزا محمود خان متین دفتری معروف به عین الممالک، فرزند میرزاحسین خان وزیردفتر و برادر صلبی دكتر محمد مصدق است. اجداد او از دوران كریمخان زند به حرفه مستوفی گری (حسابداری) اشتغال داشتند و از اوایل قاجاریه با عنوان «وزیر دفتر» مسئولیت حسابهای دولت و رسیدگی به مخارج قشون و عملیات شهرها و ولایات را برعهده گرفتند، كه نامدارترین آنان میرزا هدایت الله وزیر دفتر، پدر دكتر محمد مصدق و پدر بزرگ احمد متین دفتری بود. در آن دوران این حرفه به صورت موروثی از پدر به فرزند می رسید. به همین سبب احمد متین دفتری در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار در حالی كه هنوز به شش سالگی نرسیده بود، به صورت موروثی عهده دار منصب «لشكر نویسی» فوجهای دماوند و فیروزكوه و فوج پیاده سیستان و فوج مظفر تبریز شد و ابتدا لقب «اعتضاد لشكر» گرفت و سپس به فرمان شاه ملقب به «متین الدوله» و از سوی شاه مفتخر به خطاب «جناب» گردید. وی در این مورد می گوید: «وقتی كه من [آموختن] الفبا را شروع كردم، دارای لقب و منصب بالنسبه مهمی بودم كه عبارت بود از لشكر نویسی فوج های دماوند و فیروزكوه و پیاده سیستان و مظفر تبریز كه قبلاً شغل پدرم بوده و پس از آنكه آن مرحوم از لشكر نویسی به مقام مستوفی ارتقاء یافت، به فرمان مظفرالدین شاه با عنوان «جناب» ارثاً به من رسیده بود. . . ». 
احمد متین دفتری تحصیلات ابتدایی را به شیوه مرسوم آن ایام در مكتبخانه آغاز كرد و پس از آموختن خواندن و نوشتن به مدرسه «ایران و آلمان» - كه با هزینه دولت آلمان تأسیس شده بود - رفت و در آنجا به فراگیری دروس به شیوه جدید اشتغال ورزید. وی مدت هشت سال در این مدرسه مشغول تحصیل بود و زبانهای آلمانی، فرانسه و انگلیسی را فراگرفت و زبان عربی و درس های اسلامی را در محضر شیخ محمد عبده آموخت. آنگاه به استخدام دولت درآمد و همانند اكثر فرزندان اشراف و رجال آن ایام در وزارت خارجه به كار پرداخت. البته پدرش دوست داشت كه او پزشك شود. خودش هم به این حرفه علاقه مند بود. اما به دلایلی نتوانست این هدف را دنبال كند. وی عمده ترین دلیل این ناكامی را آغاز جنگ جهانی اول معرفی می نماید و می نویسد: «پس از فراغت از دوره متوسطه بنا بود در آلمان تحصیلات دانشگاهی را شروع نمایم. دو بورس ]هم[ به من تكلیف شده بود. یكی را كارخانه های آلمانی می دادند كه من «شیمیست» بشوم و دیگری برای ایران شناسی. یعنی به اصطلاح مستشرق شدن در رشته زبان ایران باستان و ادبیات فارسی. تقریباً همان تحصیلاتی كه استادپور داوود در آلمان كرده اند. اما پدرم كه از خدمت دولت حقاً سرخورده بود، میل داشت من طبیب بشوم و به همین مناسبت در مقدمات علم طب، بخصوص در شیمی زحمت كشیده بودم، لیكن با اشتعال نائره جنگ جهانی اول، همه این نقشه ها سوخت و من مجبور شدم راه دیگری را بپیمایم. . . ». با تأسیس مدرسه حقوق در 1297 توسط فیروز میرزا نصرت الدوله در تهران، متین دفتری وارد مدرسه حقوق شد و در 1300 از آن فارغ التحصیل گردید. 
متین دفتری همزمان با شروع جنگ جهانی اول به فعالیت مطبوعاتی روی آورد و در روزنامه «عصر طلایی» مسئولیت ترجمه اخبار انگلیسی را برعهده گرفت. وی در همین ایام یك دوره كامل فقه و اصول و ادبیات عرب را در محضر آیت الله سیداسدالله خارقانی - كه از روحانیون باسواد و مسلط به آرا و نظریات اندیشمندان جدید و روز بود - گذراند. احمد متین دفتری در مورد شروع فعالیتش در وزارت امورخارجه می گوید: «...راه منحصر در آن روزگار استخدام دولت بود. [من] به «كاریر» موروثی خود، یعنی خدمت در مالیه چندان رغبت نداشتم. تصمیم گرفتم وارد وزارت امورخارجه و به اصطلاح دیپلمات بشوم. اما درب این وزارتخانه به روی اشخاصی كه مدرسه علوم سیاسی تهران را طی نكرده بودند. . . به آسانی باز نمی شد. . . تا اینكه مرحوم حاج محتشم السلطنه وزیر امورخارجه شدند و به بی تكلیفی من خاتمه دادند و در اداره ای كه در آن زمان موسوم به اداره تحریرات روس بود مشغول كار شدم. ابتدا به عنوان «استاژ» یعنی كارآموز و خدمت مجانی كه دو سال طول كشید.. ضمناً برای اینكه نقایص خود را در معلومات ایرانی به اصطلاح آن زمان در عربیت رفع كرده باشم. . . عربی و فقه و اصول [را] نزد بعضی علما از جمله مرحوم آقا سید اسدالله خارقانی كه ملای روشنفكری بود، تحصیل می كردم...» 
متین دفتری در اوایل فعالیت های سیاسی علی اکبر داور به حزب او پیوست و در روزنامه مرد امروز داور هم مقالاتی می نوشت. زمانی که داور در اوایل سلطنت شاه، وزیر عدلیه شد، متین دفتری را هم به وزارت عدلیه برد. او کار ترجمه قوانین کشورهای اروپایی را انجام داد و به پاداش این خدمت جهت انجام مأموریتی از طرف دولت به دفتر جامعه ملل در ژنو رفت و ضمن خدمت دکترای خود را اخذ کرد. حمایت از رضاخان در خارج از ایران متین دفتری از حامیان دولت رضاخان بوده و حتی در خارج از کشور نیز این وظیفه را دنبال می کرده است؛ از جمله، گزارشاتی راجع به مذاکراتش با مسئولین وزارت خارجه آلمان جهت جلوگیری از انتشار روزنامه پیکار در برلن و تعقیب و محاکمه عاملین انتشار این روزنامه که ظاهراً مطالبی ضد سلطنت می نوشته است، موجود است. ازدواج با دختر مصدق در سال 1310 به معاونت وزارت عدلیه معرفی شد. در همین زمان تیمورتاش وزیر دربار مغضوب رضاشاه شد و متین دفتری او را محاکمه کرد و رضایت رضاشاه را جلب کرد. متین دفتری در این دوران با دختر دکتر مصدق که دختر عموی پدرش محسوب می شد، ازدواج کرد و به این ترتیب علاوه بر نسبت فامیلی از سوی پدر، داماد او هم شد. البته دکتر مصدق در این زمان مغضوب بود و در ملک احمدآباد زندگی می کرد و ازدواج متین دفتری با دختر او از نظر سیاسی نقطه مثبتی برای او به شمار نمی رفت. مهم ترین نقش متین دفتری در دوران وزارت دادگستری وی در مهرماه 1315 در کابینه محمود جم به وزارت دادگستری رسید و قریب سه سال تا احراز مقام نخست وزیری این سمت را به عهده داشت. از وقایع مهم این دوره می توان به دستگیری و محاکمه 53 نفر حزب کمونیست به دست او نام برد. مهم ترین نقش متین دفتری در دوران وزارت دادگستری تفسیر اصل 37 متمم قانون اساسی برای رفع اشکال ازدواج ولیعهد با فوزیه خواهر ملک فاروق بود؛ زیرا به موجب این اصل متمم قانون اساسی می بایست مادر ولیعهد، ایرانی الاصل باشد و وصلت محمدرضا پهلوی با یک دوشیزه مصری از لحاظ ولیعهد آینده ایران منع قانونی داشت؛ اما متین دفتری چاره کار را پیدا کرد و با تقدیم ماده واحده ای به مجلس با استفاده از اصلی که حق تفسیر قانون اساسی را به مجلس شورای ملی می داد، این مانع را از میان برداشت. سر انجام در 14 آبان 1317 لایحه ای در تفسیر اصل متمم قانون اساسی تقدیم مجلس شد که به موجب فرمان پادشاه، به فوزیه صفت ایرانی اعطا شد. متین دفتری در خاطرات خود تأکید می کند که نقش وی در تهیه مقدمات ازدواج ولیعهد با فوزیه و کارگردانی هیئتی که برای انجام مراسم عقد و عروسی به قاهره رفته بود، از جمله عوامل مؤثر در انتخاب او به نخست وزیری بوده است. در جریان کشف حجاب نیز متین دفتری از جمله مهره های رضاشاه در اجرای فرامینش بود. تاسیس سازمان پرورش افکار از دیگر فعالیت های متین دفتری می توان به ایجاد سازمان پرورش افکار نام برد. این سازمان از مهم ترین سازمان های فرهنگی متمرکز در دوره رضاشاه بود که متین دفتری بنیانگذار آن بود. اساسنامه این سازمان در جلسه 12 دی 1317 به تصویب هیأت وزیران رسید. با تصویب این سازمان، روزنامه های وابسته به دربار با استقبال از این امر، تشکیل سازمان پرورش افکار را به مثابه آغاز نهضتی جدید در کشور قلمداد کردند. اهداف این سازمان اساساً ادامه همان سیاست های فرهنگ ستیزی حکومت رضاشاه بود. این سازمان دارای شش کمیسیون بود. 
بعد از شروع جنگ جهانی دوم، ایران که بی طرفی خود را اعلام کرده بود، عملاً با انتخاب متین دفتری که به ژرمانوفیلی شهرت داشت، خود را طرفدار آلمان نشان داد. در سوم آبان 1318(25 اکتبر 1939) محمود جم از مقام نخست وزیری برکنار و احمد متین دفتری وزیر دادگستری کابینه به نخست وزیری منصوب شد. علت این تغییر ظاهراً ارتباط نزدیک متین دفتری با آلمانی ها بود و رضاشاه که از پیروزی های نظامی هیتلر در آغاز جنگ جهانی دوم به وجد آمده بود و می خواست با آلمانی ها روابط نزدیک تری برقرار کند، با انتخاب یک نخست وزیر طرفدار آلمان راه دوستی و اتحاد با آلمان را هموارتر ساخت. متین دفتری سابقه منشی گری سفارت آلمان را داشت. روابط ایران و آلمان از آغاز زمامداری هیتلر در حال گسترش بود و بسیاری از پروژه های عمرانی و صنعتی در ایران به وسیله مهندسین و کارشناسان آلمانی اجرا می شد. رضاشاه به علت بغضی که از انگلیسی ها و روس ها داشت به آلمانی ها متمایل شده بود و بعد از انعقاد پیمان دوستی و اتحاد بین هیتلر و استالین و تقسیم لهستان بین آلمان و شوروی نیز، برای جلوگیری از سازش پنهان بین آن ها درباره ایران، بیشتر به آلمان نزدیک شد. برکناری و تبعید اما دوران نخست وزیری متین دفتری با همه خوش خدمتی هایش با مشکلاتی مواجه شد، از جمله مشکل بازرگانی بین ایران و آلمان که نتوانست کاری از پیش برد و بیش از هشت ماه به طول نینجامید و در شب چهارم تیرماه 1319 مغضوب رضاشاه شد و از کار برکنار شد و به دستور رضاشاه و توسط سرپاس مختار به شهربانی برده شد. فردای آن روز به دستور رضاشاه، دکتر مصدق پدرزن و عموی دکتر متین دفتری بازداشت و به زندان شهربانی منتقل شد و پس از یازده روز به بیرجند تبعید گردید. متین دفتری چندی در زندان باقی ماند، سپس به منزل خود انتقال یافت و تحت نظر قرار گرفت. برخی در علت برکناری می گویند که طراحی یک کودتا توسط متین دفتری با هم کاری آلمانی ها و حمایت دکتر مصدق بوده است. وی پس از برکناری فقط به تدریس در دانشگاه مشغول بود. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۸:۲۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۸:۲۳

احمد متین دفتری

خلاصه زندگی نامه

 احمد متین دفتری ملقب به اعتضاد لشکر و متین‌ الدوله، از رجال و شخصیت های گوش به فرمان دوره رضاخان که در آبان 1318 به نخست وزیری رسید. وی جوان ترین نخست وزیر رضاخان بود که در اجرای دستورات این دیکتاتور سر از پا نمی شناخت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع