احمد شاه قاجار، هفتمین و آخرین پادشاه سلسله قاجاریه در سال 1275، یکسال پس از ترور ناصرالدین شاه  و در زمان ولایتعهدی پدرش محمدعلی شاه در تبریز متولد و دوران کودکی‌اش در‌‌‌ همان شهر سپری شد. او دومین پسر محمدعلی شاه و بزرگترین فرزند ذکور او از ملکه جهان بود که قبل از رسیدن به مقام سلطنت سلطان احمد میرزا خوانده می ‌شد. احمد میرزا همچون پدر معلمان و مربیان روسی داشت و اسمیرنوف معلم روسی او که افسر ارتش روسیه بود، به‌‌‌‌ همان اندازه که شاپشال روسی محمدعلی میرزا و محمدعلی شاه بعدی را تحت نفوذ خود گرفته بود، در او نفوذ داشت. پس از خلع محمد علی شاه از قدرت در پی فتح تهران، احمد میرزای 12 ساله به سلطنت رسید ولی به دلیل صغر سن هفت سال پس از آن تاجگذاری کرد. تاجگذاری وی مصادف بود با وقوع جنگ جهانی اول که جهان و ایران را علیرغم اعلام بی طرفی در کام خود فرو برده و بخشهایی از ایران علاوه بر قشون روس و انگلیس توسط قشون عثمانی نیز به تصرف در آمده بود. پایان جنگ جهانی اول در واقع آغازی شد برای تلاش های انگلیس در جهت مستعمره کردن ایران. ناکامی انگلیسیها در انعقاد قرارداد 1919 به دلیل مخالفت مردم و عدم امضای ان از سوی احمد شاه، آنها را بر آن داشت تا در پی اجرای طرح دیگری برآمده  و تمام منافع سابق انگلیس را با کمترین هزینه و حداقل حساسیت سیاسی تامین کنند. برقراری حکومتی مقتدر و روی کار آمدن دیکتاتوری نظامی طرحی بود که افرادی نظیر لوید جرج نخست وزیر انگلیس، سر وینستون چرچیل و حکومت هند بریتانیا و سازمان اطلاعاتی انگلستان موسوم به اینتلیجنس سرویس از آن حمایت می‌کردند. بدین ترتیب زمینه برای اجرای کودتای سوم اسفند 1299 و به قدرت رسیدن رضاخان پهلوی و در نهایت خلع قاجار فراهم آمد. احمد شاه در سال 1308 شمسی در حالی که هیچ گاه سلطنت پهلوی را به رسمیت نشناخت در فرانسه چشم از جهان فرو بست و طبق وصیتش جنازه او به کربلا منتقل و در آنجا مدفون شدد. 
سلطان احمد میرزا که فوق‌العاده مورد توجه و علاقه پدر و مادرش بود در‌‌‌‌ همان سال اول سلطنت محمدعلی شاه در ده سالگی به عنوان ولیعهد تعیین شد و با اینکه رسم سلاطین قاجار از زمان سلطنت فتحعلی‌شاه به بعد این بود که ولیعهد را ولو در خردسالی به حکومت آذربایجان منصوب نمایند، ملکه جهان از فرستادن این طفل نازپرورده به تبریز جلوگیری کرد و اعزام او را به آذربایجان به زمانی که به سن بلوغ برسد موکول کرد. 
چند روز پس از فتح تهران یعنی در روز 18 مرداد 1288 شمسی مصادف با 27 جمادی‌الثانی سال 1337 هجری قمری، یک مجلس عالی از رجال و بزرگان مشروطه‌خواه که خود را نماینده مردم می‌دانستند محمدعلی شاه را که همراه خانواده به سفارت روس پناهنده شده بود از مقام سلطنت خلع و احمد شاه را به‌جای وی برگزیدند. و به این ترتیب سلطنت کوتاه ولی پرماجرای محمدعلی شاه خاتمه پذیرفت و احمد میرزا در سن دوازده سالگی از سوی فاتحان تهران به سلطنت انتخاب و به خاطر صغر سن تحت نظر نایب السطنه ای قرار گرفت که وی را نیز فاتحان تهران بر گزیده بودند. برگزیده شدن احمد میرزا به سلطنت باعث شد که وی از پدر و مادر خود که مقرر بود خاک ایران را ترک نمایند جدا شود و به کاخ سلطنتی عزیمت کند. البته این جدایی توأم با گریه و بی تابی طرفین به ویژه احمد شاه بود که قصد نداشت از والدین خود دور شود. تاجگذاری از آنجا که احمدشاه در آغاز سلطنت سیزده سال بیشتر نداشت، مجلس عالی تا رسیدن وی به سن بلوغ عضدالملک بزرگ خاندان قاجار را به نیابت سلطنت برگزید. مجلس عالی که اعضای آن قریب به 30 نفر بودند و از معتمدین سردار اسعد و سپهدار شناخته می‌شدند هیات وزیرانی هم به شرح زیر انتخاب و معرفی کرد: سپهدار اعظم وزیر جنگ، سردار اسعد وزیر داخله، ناصرالملک وزیر خارجه، مستوفی‌الممالک وزیر مالیه، فرمانفرما وزیر عدلیه، سردار منصور رشتی وزیر پست و تلگراف و صنیع‌الدوله وزیر معارف. حدود 5 سال اوضاع به همین منوال پیش رفت تا اینکه در روز 30 تیر 1293 احمدمیرزای 18 ساله در تهران تاجگذاری کرد. این مراسم در دوره فترت بین مجلس دوم و سوم و در شرایطی که دوران حاکمیت نایب‌السلطنه نیز رو به پایان بود و هیچ ارگان و نهادی بر کشور حاکم نبود به وقوع پیوست‌.  
احمد شاه در سن هفده سالگی (یک سال پیش از تاج گذاری) با بدرالملوک والا که پدرش شاهزاده ظهیرالسلطان والا نوهٔ عباس میرزا بود، ازدواج کرد. این ازدواج توسط مادر احمد شاه ، ملکه جهان ترتیب داده شد و عروس که در آن هنگام 12 ساله بود در تنها مدرسهٔ دخترانهٔ تهران درس می‌خواند. مراسم عقد با تشریفات مفصلی انجام شد. حاصل این ازدواج دختر بزرگ احمد شاه ، ایران دخت بود. گفته می‌شود بدرالملوک بسیار زیبا بود و احمدشاه به او علاقه داشت. اغلب او را به تالار آینهٔ قصر می‌برد و به انعکاس عکس او در آینه‌ها می‌نگریست و می‌گفت: «در اينجا من فقط يك بدرى ندارم بلكه هزاران بدرى دارم». با وجود این علاقه چون بدرالملوک پدر خود را شایسته تر از احمدشاه می‌دانست بین آن‌ها اختلاف افتاد و این ازدواج منجر به جدایی شد. احمدشاه سه بار دیگر نیز ازدواج کرد و از این ازدواج‌ها صاحب دو دختر به نام‌های همایون دخت و مریم دخت و یک پسر به نام فریدون میرزا شد. 
احمد شاه هفت سال پس از سلطنت تاجگذاری کرد ولی تاجگذاری وی مصادف با وقوع جنگ جهانی اول بود. اقدامات او برای بیرون راندن قوای انگلیسی و روسی که طبق قراردادهای 1907 و 1915 ایران را به دو منطقه نفوذ خود تقسیم کرده بودند بی‌نتیجه ماند. با وقوع انقلاب بلشویکی 1917 در روسیه، دولت این کشور قرارداد 1915 با انگلیس را لغو کرد و نیروهای خود را از ایران فراخواند. به دنبال آن نیروهای انگلیسی حاضر در ایران به سمت شمال پیشروی کردند و تقریباً تمام خاک ایران را تحت نفوذ خود درآوردند. پایان جنگ جهانی اول نوید دهنده دوران خوبی برای خاور میانه و ایران نبود. حفظ و نگهداری هندوستان، طمع به بازارهای داخلی منطقه، دسترسی به نفت و مقابله با خطر بلشویسم، چهار محور فعالیت استعمار انگلستان در ایران و خاور میانه را تشکیل می داد. لرد کرزن، وزیر خارجه وقت انگلیس در پی انعقاد قرارداد 1919 در ایران بود که با تحقق یافتن آن ایران آشکارا به مستعمره انگلستان تبدیل می‌شد و کلیه امور مالی و گمرکی نظامی کشور را به دست می‌گرفت. اما این قرارداد به دلیل مخالفت مردم و روحانیون و به ویژه چهره‌هایی چون مرحوم سید حسن مدرس و دکتر محمد مصدق در مجلس شورای ملی هرگز به اجرا درنیامد. قیام های دوران سلطنت احمد شاه در اواخر دوران حکومت احمدشاه، قیام‌های متعددی در مناطق مختلف ایران از جمله گیلان (میرزا کوچک خان‌)، تبریز (شیخ محمد خیابانی‌) و خراسان (کلنل محمدتقی خان پسیان‌) به وقوع پیوست که همگی آن‌ها به دلیل عدم هماهنگی و انسجام لازم سرکوب شدند. سلطنت احمدشاه تا 1304 ادامه یافت و در این سال وی تحت فشار رضاخان از پادشاهی خلع شد. پس از کودتای سوم اسفند 1299 عملا قدرت از دست احمدشاه خارج شده بود. او با از دست دادن تدریجی اکثر اختیارات خود، رهسپار اروپا شد و زمام امور کشور را عملاً به رضاخان که «سردار سپه» و نخست‌وزیر بود، سپرد. رضاخان نیز مرحله به مرحله زمینه خلع وی را از قدرت فراهم ساخت‌. سفرهای احمد شاه به اروپا احمد شاه 17 سال پادشاه بود. در طول این مدت مانند پدربزرگ و جد خود سفرهای متعددی از طریق استقراض از بانك‌های خارجی به اروپا انجام داد. سفر اول وی كه در آبان 1298 آغاز شد، 7 ماه و سفر دوم وی كه در بهمن 1300 شروع شد 10 ماه به درازا كشید. حوادث مهم در سالهای پادشاهی احمد شاه:  اعدام شیخ فضل‌الله نوری ـ مرداد 1288 فرار محمدعلی شاه از ایران ـ شهریور 1288 اولتیماتوم روسیه به ایران ـ اردیبهشت 1290 به توپ بستن بارگاه امام رضا (ع) توسط نظامیان روسیه ـ فروردین 1291 قیام مردم بوشهر علیه نظامیان انگلیس ـ مرداد 1294 قیام شیخ محمد خیابانی ـ فروردین 1299 قیام میرزا كوچک ‌‌خان جنگلی ـ خرداد 1299 كودتای رضاخان پهلوی ـ اسفند 1299 حوادث مهم بین المللی در صحنه بین‌المللی نیز از مهمترین رخدادهای خارجی دوران حكومت وی می توان به موارد زیر اشاره کرد: وقوع جنگ اول جهانی ـ تیر 1293 انقلاب بلشویكی در روسیه ـ آبان 1296 تاسیس جامعه ملل ـ تیر 1297 سالهای جنگ اول جهانی بحرانی‌ترین سالهای حكومت احمد شاه بود. با آنكه احمد شاه در نطق افتتاحیه مجلس سوم شورای ملی دولت ایران را بیطرف خواند، در سالهای جنگ، ایران به اشغال روسیه و انگلیس و عثمانی در آمد، سپس قرارداد 1919 به این اشغالگری رسمیت بخشید و سبب تجزیه ایران شد. در این سالها احمدشاه در ازاء دریافت حقوق از روسیه و انگلیس در برابر طرحهای آنان سكوت می‌كرد و با روی كار آمدن رئیس‌الوزراهای مورد نظر آنان در كشور مخالفت نمی‌نمود. در سالهای پایانی حكومت وی كودتای مشترک رضاخان و سیدضیاءالدین طباطبائی، به وقوع پیوست. سیدضیاء پس از كودتا فرمان نخست‌وزیری خود را از احمدشاه دریافت كرد. اما كابینه وی 100 روز بیشتر دوام نیافت. پس از آن قوام‌السلطنه، مشیرالدوله، مستوفی‌الممالك و سپس رضاخان مامور تشكیل كابینه شدند. در دوران حكومت رضاخان مقدمات سلب قدرت از احمد شاه و انقراض سلسله قاجار فراهم شد و این سلسله نهایتاً به موجب مصوبه‌ای كه در آبان 1304 در مجلس شورای ملی به تصویب رسید، منقرض گردید. 
سرانجام در نهم آبان 1304 ماده واحده‌ای به صورت طرح تقدیم مجلس پنجم شد که در آن خلع قاجار از سطنت و سپردن حکومت موقت به رضاخان خواسته شده بود. این ماده واحده به پیشنهاد «سیدمحمد تدین» نایب رئیس مجلس مطرح شد. براساس این پیشنهاد مسؤولیت تعیین شکل حکومت آتی بر عهده مجلس مؤسسانی بود که باید بعداً تشکیل می‌شد. پیشنهاد تدین در‌‌‌ همان روز طرح، با 80 رأی مثبت از مجموع 85 نماینده حاضر در مجلس به تصویب رسید و بدین ترتیب به حدود 130 سال حاکمیت سلسله قاجار بر ایران خاتمه داد.   متن طرح قانونی انقراض قاجاریه به شرح زیر بود: «مجلس شورای ملی به نام سعادت ملت ایران انقراض سلسله قاجاریه را اعلام نموده و حکومت موقتی را در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملکتی به شخص رضاخان پهلوی واگذار می‌نماید. تعیین حکومت قطعی موکول به نظر مجلس مؤسسان است که برای تغییر مواد 36 و 37 و 38 و 40 متمم قانون اساسی تشکیل می‌شود.» بدین ترتیب احمد شاه كه دو سال قبل از این مصوبه و مقارن كودتای رضاخان در اروپا بسر می‌برد از سلطنت خلع و برادر و ولیعهد او محمدحسن میرزا به شكل موهن و تحقیر‌آمیزی از ایران خارج شدند بعد از تصویب طرح انقراض قاجاریه در مجلس، رضاخان سردار سپه با عنوان جدید «والاحضرت اقدس» ریاست حکومت موقتی را تا تعیین تکلیف حکومت آینده ایران به دست گرفت. احمدشاه قاجار با صدور اعلامیه‌ای در پاریس خلع خود را از سلطنت غیرقانونی اعلام کرد و خود را «پادشاه قانونی مشروطه ایران» خواند، امّا رضاخان بی‌اعتنا به اعتراض پادشاه مخلوع، برادر و ولیعهد او محمدحسن میرزا را نیز از کشور اخراج کرد. 10 روز پس از خلع احمد شاه از سلطنت سفیر انگلستان نزد رضاخان رفت و طی یادداشتی از سوی دولت انگلستان حکومت وی را به رسمیت شناخت. فردای‌‌‌ همان روز نیز سفیر شوروی به دیدار رضاخان شتافت و به رسمیت شناختن حکومت او را توسط دولت متبوعش اعلام کرد. با حمایت همه‌جانبه‌ای که از سوی دولتهای بزرگ خارجی صورت گرفت، رضاخان روز 15  آذر 1304 مجلس مؤسسان را با نطق خود افتتاح کرد. این مجلس پس از 6 روز بحث رضاخان را به پادشاهی ایران انتخاب و سلطنت را در خانواده او موروثی اعلام کرد.  
احمدشاه در سال‌های پایانی عمرش در پاریس سرمایه و دارایی خود را در بورس به کار انداخت و از این معاملات سود سرشاری برد‌، مقادیری زمین نیز در اطراف پاریس خریداری و باغ بزرگی در آن احداث کرد. وی سرانجام در نهم اسفند ماه سال 1308 در سن 32 سالگی در یکی از بیمارستانهای پاریس درگذشت. جنازه او طبق وصیتش به عراق حمل شده و در كربلا نزد مقبره پدرش به خاك سپرده شد. از مقامات دولتی ایران هیچیک در مراسم تشییع جنازه او شركت نكردند.  

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۴۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۴۴

احمد شاه قاجار

خلاصه زندگی نامه

 احمد شاه قاجار، دومین پسر محمدعلی‌شاه که پس از فتح تهران و خلع محمدعلی‌شاه، توسط ک مجلس عالی از رجال و بزرگان مشروطه‌خواه در 12 سالگی به سلطنت رسید. او  هفتمین و آخرین پادشاه سلسله قاجار در ایران بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع