ابوبکر احمد بن‌ علی‌ رازی‌ جصاص معروف به "جصاص"، در سال 305 ه.ق، در شهر "ری" به دنیا آمد. برخی‌ زادگاه‌ او را "بغداد" دانسته‌ اند که‌ ظاهراً اشتباه‌ است‌. هم چنین واژه "جصّاص"‌، به‌ معنای‌ "گچ ‌ساز" یا "گچ‌ کار"، نام‌ مشهورِ چند عالِم‌ دیگر نیز بود‌.  وی نزد "ابوالحسن کرخی" فقه آموخت و از "ابوالعباس اصم"، "عبدالباقی بن قاتنع" و "طبرانی" و عده‌ای دیگر در "اصفهان" حدیث شنید. جصّاص‌ را به‌ تقوا، زهد و تواضع‌ ستوده‌اند، آن ‌چنانکه‌ حاکم‌ وقت‌ احتمالا "سیف‌الدوله حمدانی‌"، دو بار منصب‌ قضا را به‌ او پیشنهاد کرد، اما او نیز همچون‌ "کرخی"‌، آن‌ را نپذیرفت‌. مشهورترین اثر جصاص در فروع فقه حنفی، "احکام‌القرآن" بوده که سرانجام در سال 370 ه.ق در "بغداد" درگذشت. 
به‌ نظر برخی‌ دانشمندان‌، جصّاص‌ از نظر کلامی‌ در شمار معتزله‌ بوده‌، زیرا درباره موضوعاتی‌ چون‌ رؤیت‌ خدا و سِحر با معتزلیان‌ موافق‌‌ و تفسیر فقهی‌ او نیز بسیار متأثر از آرای‌ آنان‌ بود. "هاشمی‌" هر چند معتزلی‌ بودن‌ جصّاص‌ را مردود دانست‌، و تمایل‌ وی‌ را به‌ عقاید معتزلیان‌ پذیرفت‌. برخی‌ منابع‌، جصّاص‌ را در زمره علمای‌ طبقه چهارم‌ حنفی‌ یا اصطلاحاً اصحاب‌ تخریج‌ (علمایی‌ که‌ صرفاً به‌ تبیین‌ و دسته ‌بندی‌ آرای‌ پیشینیان‌ پرداختند)، شمرده‌اند، ولی‌ از این‌ دیدگاه‌ انتقاد شد، وی‌ هم چنین در دفاع‌ از مذهب‌ حنفی‌ بسیار متعصب‌ بود. 
جصّاص‌ تا بیست‌ سالگی‌ در "ری"‌ به‌ تحصیل‌ علوم‌ گوناگون‌ پرداخت‌ و در سال 325 ه.ق، به‌ "بغداد" رفت‌ و در آن ‌جا از محضر فقیه‌ مشهور حنفی‌، "ابوالحسن‌ کرخی‌" (متوفی‌ 340 ه.ق)، بهره علمی‌ برد و سپس‌ به‌ سبب‌ گرانی‌ و مشکلات‌ اقتصادی‌ به‌ "اهواز" (خوزستان) رفت‌ و پس‌ از بر طرف‌ شدن‌ مشکلات‌ به‌ "بغداد" بازگشت‌. اساتید جصّاص‌ فقه‌ و اصول‌ را نزد "ابوالحسن‌ کرخی‌"، حدیث‌ را نزد "عبدالباقی ‌بن‌ قانع"‌، "ابوالقاسم‌ سلیمان‌ بن‌ احمد طَبَرانی‌"، "ابوالعباس‌ اصَمّ نیشابوری"‌، "دعلج ‌بن‌ احمد" و ادبیات‌ را نزد "ابوسهل‌ زجاجی"‌ و "ابوعلی‌ فارسی‌" فراگرفت‌. 
جصاص بعد از مدتی‌، با مشورت‌ استادش‌ "کرخی"‌، برای‌ افزایش‌ اندوخته ‌های‌ علمی‌ خود، همراه‌ با حاکم‌ نیشابوری‌ (متوفی‌ 405 ه.ق) به‌ "نیشابور" سفر کرد و در سال 344 ه.ق، دو باره‌ به‌ "بغداد" بازگشت‌ و کرسی‌ تدریس‌ "کرخی"‌ را و نیز منصب‌ اِفتا را از آنِ خود ساخت‌ و ریاست‌ مذهب‌ حنفی‌ را تا پایان‌ عمر بر عهده‌ داشت‌. 
برخی‌ شاگردان‌ جصاص‌ عبارت‌ بودند از: -ابوجعفر نسفی‌ (متوفی‌ 414 ه.ق) -محمد بن‌ موسی‌ خوارزمی‌ (متوفی‌403 ه.ق) -محمد بن‌ یحیی‌ جرجانی‌ (متوفی‌ 398 ه.ق) -محمدبن‌احمد زعفرانی‌ (متوفی‌ 393 ه.ق) -احمد بن‌ محمد معروف‌ به‌ ابن ‌مَسْلَمه 
از مهمترین آثار جصاص عبارتند از: -احکام‌ القرآن‌ -شرح‌ سه‌ کتاب‌ فقهی الجامع‌الکبیر، الجامع‌الصغیر و المناسک، هر سه‌ از "محمد بن‌ حسن‌ شیبانی"‌ (متوفی‌ 189 ه.ق) -شرح‌ مختصرالفقه‌، اثر احمدبن‌ محمد طحاوی ( متوفی‌ 321 ه.ق) -شرح‌ المختصر، اثر ابوالحسن‌ کرخی -شرح‌ ادب‌القاضی‌، اثر احمدبن‌ عَمرو خصاف‌ (متوفی‌ 317 ه.ق) -مختصر اختلاف‌العلماء، تلخیص‌ کتاب‌ اختلاف‌العلماء اثر طحاوی‌ در علم‌ خلاف‌ -جوابات‌ المسائل‌ 
از جصّاص‌ آثار علمی‌ متعددی‌ بر جای‌ مانده‌ که‌ مهم‌ ترین‌ و مشهورترین‌ آنها احکام ‌القرآن‌ است‌ که‌ بارها چاپ‌ شد‌. این‌ کتاب‌، که‌ آخرین‌ کتاب‌ اوست‌ و در آن‌ بارها به‌ سایر آثار خود ارجاع‌ داده‌ است‌، نزد حنفیان‌ از مهمترین‌ منابع‌ تفسیر فقهی‌ به‌ شمار می‌رود. جصّاص‌ آیاتی‌ را که‌ در بر دارنده احکام‌ فقهی‌ است‌، به‌ ترتیب‌ سوره‌ها و در هر سوره‌ به‌ ترتیب‌ آیات، تفسیر و کتاب‌ را بر اساس‌ عناوین‌ فقهی‌ تبویب‌ کرد. گاهی‌ به‌ مناسبت‌، برخی‌ مسائل‌ فقهی‌ را که‌ مستند به‌ آیات‌ قرآن‌ نیست‌ نیز مطرح‌ و در بسیاری‌ موارد،‌ برای‌ یک‌ مطلب‌، جز آیه مورد بحث‌، به‌ آیات‌ دیگر و نیز احادیث‌ استشهاد یا استناد کرد. همچنین‌، آرای‌ فقهای‌ متقدم‌، به‌ ویژه‌ صحابه‌ و تابعین‌، و حتی‌ نظر فقهای‌ سایر مذاهب‌ اهل‌سنّت‌ را در برخی‌ مسائل‌ ذکر نمود. احکام‌القرآن‌ علاوه‌ بر مباحث‌ فقهی‌، متضمن‌ مطالب‌ دیگر، از جمله‌ نکات‌ قرآنی‌ و حدیثی‌ و ادبی‌ و کلامی‌، نیز بود. وی‌ در این‌ کتاب‌ بر دفاع‌ از آرای‌ حنفیان‌ اصرار کرده‌ و با مخالفانِ دارای‌ مذاهب‌ دیگر، به‌ ویژه‌ امام‌ شافعی‌، با لحنی‌ شدید سخن‌ گفت. جصّاص‌ برخی‌ مباحث‌ اصول‌ فقه‌ را، که‌ عمدتاً در موضوع‌ الفاظ‌ است‌، به‌ عنوان‌ مقدمه کتاب‌ احکام‌القرآن‌ نگاشته‌، که‌ بارها مستقلاً و با عنوان‌ "الفصول ‌فی‌ الاصول‌ یا اصول ‌الجصّاص"‌ چاپ‌ شد. البته‌ برخی‌ مباحث‌ اصولی‌ که‌ در این‌ مقدمه‌ به‌ تفصیل‌ آمده‌، در متن‌ کتاب‌ مجدداً مطرح‌ شده‌ و با توجه‌ به‌ آیات‌ قرآن‌ بر مصادیق‌ فقهی‌ تطبیق‌ گردید. جصّاص‌ در کتاب‌ اصول‌ خود علاوه‌ بر استادش‌ کرخی‌، از آثار "عیسی ‌بن‌ ابان‌" (متوفی‌ 220 ه.ق) بسیار تأثیر پذیرفته‌ و از "الجامع‌ الکبیر" نوشته "محمد بن‌ حسن‌ شیبانی"‌ نیز بهره‌ برد. 
جصّاص‌ سرانجام در سال 370 ه.ق، در "بغداد" درگذشت‌ و شاگردش‌ "خوارزمی‌" بر پیکر وی‌ نماز گزارد. برخی‌ تاریخ‌ فوت‌ او را 376 ه.ق، ذکر کرده‌اند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۷:۲۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۷:۲۸

احمد بن علی جصاص

خلاصه زندگی نامه

 ابوبکر احمد بن‌ علی‌ رازی‌ جصاص، ملقب به جصّاص، فقیه، محدث حنفی و پیشوای اصحاب رأی در قرن چهارم ه.ق، بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع