ابوعبید عبدالله بن عبدالعزیز بن محمد البکری اندلسی، در سال 405 هـ. ق، در شهر "شلیطش" واقع در ساحل جنوبی شبه جزیره ایبری در اقیانوس اطلس، اسپانیا کنونی به دنیا آمد. ابوعبید از شاگردان "ابن حیّانِ مورخ" و "عُذریِ" جغرافی‌دان بوده و در اندک مدتی به عنوان نویسنده‌ ای مبرّز شهرت یافت. بکری، در واقع بزرگترین جغرافیدان زمان اندلس بوده که علاقه بکری به جغرافیا، رنگ مستقل نگرفت، بلکه به نسبت زیاد مانع تمایلات ادبی او بود. تألیفات جغرافیایی بکری، که شهرتش در جهان اسلام عمدتاً بر آن بوده، شامل دو کتاب "المسالک و الممالک" و "معجم ما استعجم" که از نظر حجم و اهمیت برابر نیستند. او مدت زیادی ساکن "اشبیلیه" بوده و هنگامی که "ال سید" برای جمع آوری مالیاتِ "آلفونسوی ششم" به آن شهر وارد شد، در آن‌جا حضور داشت. پس از آن‌که "سلطان یوسف بن تاشفین" مجدداً "قرطبه" را پایتخت اندلس کرد، بکری در آن‌جا اقامت گزید. وی سرانجام در شوّال سال 487 ه.ق یا 496 ه.ق به گفته صنّبی که لقب "ذوالوزارتین" را به او نسبت می‌دهد، در قرطبه درگذشت. 
خانواده بکری در سال 403 ه.ق، با استفاده از سقوط خلافت مروانیان در قرطبه، در "وَلبَه" و "شَلطیش" واقع در شبه جزیره ایبری در اقیانوس اطلس در غرب لَبلَه، امیرنشین بسیار کوچکی بنیان نهادند. پدر او "عزالدّوله عبدالعزیز بکری"، تنها یا احتمالاً دومین امیر این منطقه، تحت فشارهای سیاسی "معتضد بن عَبّاد"، ناگزیر امیرنشینی خود را به پادشاه "اشبیلیّه" داد و ابوعبید که دراین زمان دست کم سی ساله بوده، همراه پدرش به قرطبه رفته و از حمایت کم و بیش مؤثر "ابوالولید محمدبن جوهر"،حکمران آنجا، برخوردار شد. 
بکری پس از پایان بردن درسش در قربطه درس خود مدتی وزیر "المریا" بود و به مأموریت سیاسی به دربار "معتمد بن عبّاد" امیر شاعر پیشه عبّادی رفت و چون "معتمد" توسط "مرابطین" شکست خورد، بکری بار دیگر به قرطبه بازگشت و در سال 456 هـ.ق. به المریا رفت و به عنوان وزیر آنجا انتخاب شد. 
بکری با آنکه هرگز از اندلس بیرون نرفت، اما به روایتی، او حدود هزار اثر داشته و بیشتر آثار خود را که مبتنی بر یادداشت‌های بی‌شمار، قبل از مداخله‌های سیاسی و نظامی مرابطین در اسپانیا و خلع پی ‌در پی ملوک‌الطوایف نگاشت. در واقع بزرگترین و مهمترین اثر وی به نام "المسالک و الممالک" نامیده شد. تألیفات بکری در فقه هم چنین در فقه االغه اشبیلی، چهار تألیف مهم را به او نسبت داده اند: -التنبیه علی اوهام ابی علی فی کتاب النوادر که نقدی است بر ابوعلی قالی -شرحی بر امالی ابوعلی قالی، با عنوان سمط اللا´لی فی شرح الامالی -شرحی با عنوان صِلَه المفصول ، بر اشعار منقول در الغریب المُصَنَّف نوشته ابوعبید قاسم بن سَلاّم -شرحی بر کتاب الامثال همین مؤلف، با عنوان فَصل المَقال فی شرح کتاب الامثال سرانجام باید به المؤتَلَف والمُختَلَف اشاره کرد که هم در زمینه فقه‌اللغه و هم تاریخ بوده و ظاهرا از بین رفت. 
کتاب المسالک و الممالک، به روش قدیم از وصف راه‌ها و منزل‌ها و بلاد مختلف جهان اسلام را اشاره شده، ترکیب کتاب جامع، اما اسلوب آن خشک است، که هدف مؤلف در مرحله اول، جوابگویی به نیازمندی‌های اداری بود؛ ولی استطرادهای دلچسب و گاه مدارک مهم داشته که به چند علت و از جمله نداشتن نقشه، نمی‌توان کتاب را به مکتب بلخی نسبت داد. تألیف این کتاب در حدود سال 460 هـ.ق. بوده، ولی متن کامل آن به جا نمانده است. همه باقی مانده کتاب، وصف آفریقای شمالی، مصر، عراق، مردم اطراف دریای قزوین و بعضی از قسمت‌های اسپانیا بوده و همین باقی‌ مانده نیز تماماً چاپ نشد. مفصل‌ ترین توصیف وی، از آفریقای شمالی بوده که به برکت چاپ و ترجمه "د. سلان" در دسترس قرار گرفته که در این قسمت، بکری از کتابی به همین عنوان، از مؤلفی به نام "ابن ورّاق" از مردم سده چهارم هجری، استفاده کرده، که با نام "محمد تاریخی" نیز مشهور بوده، اقتباس کرد. وی هم چنین بعضی قسمت‌های کتاب جغرافیای خود را از نوشته‌های "ابراهیم بن یعقوب"، بازرگان یهودی برده ‌فروش گرفت. قسمت‌هایی از کتاب المسالک و الممالک بکری که چاپ شده، منابع متعدد داشته و یادداشت‌های "ابراهیم ابن یعقوب" در توصیف سرزمین "صقلابیان" از آن جمله بود. ویژگی های المسالک و الممالک توصیف بکری از شهرها نیز غالباً بسیار دقیق و مطالبش درباره نام جاهای مغرب و افریقا و بلاد سودان، یعنی "سرزمین سیاهان" در کمال، چیزی از وصف‌های او کم نداشت. این کتاب، مطالب سیاسی، تاریخی، اجتماعی و حتی قوم‌ نگاری را نیز در بر می‌گیرد و به همین دلیل دست ‌کم درباره غرب دنیای اسلام از ارزش بی‌حدی برخوردار بود. محتویات المسالک و الممالک بکری اطلاعات جالبی درباره راه‌های صحرا، و وصفی از ادریسیان و مرابطان و جنبش موحدان را در این کتاب نوشت. هم چنین بیشتر واژگان بکری اسپانیولی بود. وی از لحاظ اوضاع اقتصادی غرب در قرن چهارم و پنجم هجری، اطلاعاتی درباره اوزان و مقادیر، هزینه زندگی، مناسبات بازرگانی و داد و ستد، فرآورده‌ها و کالاهای گرانبها اطلاعاتی در این کتاب ذکر کرد. کتاب او حتی به صورت ناقص ‌اش حاوی اطلاعات زیادی بوده، مطالب بسیار ارزنده‌ای درباره ادریسیان به ویژه ورود ادریس اول به همراه غلامش "راشد" و کمک‌های واضح "عامل برید مصر به او دارد. همچنین اطلاعاتی درباره دخالت‌های امویان اندلس در مغرب اقصی. از اطلاعات بسیار مهم دیگری که بکری در کتاب خود وصف کرده، پیدایش چند پیامبر دروغین بربر است که در میان یکی از قبایل بربر مغرب اقصی به دعوت قبیله خود پرداختند. در پایان کتاب نیز اطلاعات بسیار ارزنده‌ای درباره درباره عبدالله بن یاسین، رهبر مرابطین و چگونگی دعوت او در میان بربرها آمد. لازم به ذکر است، "المسالک و الممالک" محمد البکری را "حسین قرچانلو" به فارسی برگردان کرده که در 245 صفحه، شمارگان یک‌هزار نسخه از سوی پژوهشکده تاریخ اسلام به بازار نشر عرضه شد. 
شرحی بر کتاب اعیان‌النبات" یا کتاب "‌النبات" "غافقی" و "ابن بیطار" بارها در آثار داروشناسی خود بکری را نویسنده‌ای معتبر دانسته‌اند که رساله‌ای گیاه‌شناختی با عنوان "اعیان‌النبات" یا کتاب "‌النبات" داشته و ظاهراً موجود نیست. این کتاب از منابع بلا واسطه "ابن عبدون اشبیلی"، محتسب و عالم طبیعی ‌دان قرن ششم، در تألیف "عمده‌الطبیب فی شرح‌الاعشاب" بوده، این رساله گیاه‌ شناختی  را "ابن ابی‌اصیبعه" در چند سطر وصف، و عمدتا مانند رساله "ابن عبدون"، درباره "اندلس" بود. شرحی بر کتاب معجم مااستعجم کتاب معجم مااستعجم، اثر دیگری از بکری، که صورتی از اسامی مکانهایی اغلب در جزیره العرب بوده و در شعر جاهلی و متون احادیث ذکر شده و املای آنها محل اختلاف بود. در مقدمه این اثر، پیشگفتاری جالب درباره وضع جغرافیایی جزیره العرب در دوران باستان و اقامتگاههای مهمترین قبایل آن آمده، که "ووستنفلد" دستنوشت این کتاب را به خط مؤلف به چاپ رساند. 
بکری ظاهرا از شبه جزیره ایبری خارج نشده، و بیشتر عمر خود را وقف جغرافی کرده، و در عین حال در کلام و فقه ‌اللغه و گیاه ‌شناسی نیز متخصص بود. . او در شاعری نیز توانا، چنان که برخی از نویسندگان شرح حال او بعضی از خمریه‌هایش را نقل کردند. بکری را کتاب‌ دوست نیز خوانده و گفته‌اند که دست‌ نوشته‌های گرانبهای خویش را در پوششی از پارچه لطیف حفظ کرد. 
پس از آنکه سلطان "یوسف بن تاشفین" مجددا قرطبه را پایتخت اندلس کرده، بکری در آنجا اقامت گزید و در سال 487 یا 496 هـ.ق. در همانجا درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۵۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۵۴

ابوعبید البکری

خلاصه زندگی نامه

 ابوعبید عبدالله بن عبدالعزیز بن محمد البکری اندلسی، یکی از بزرگ‌ ترین جغرافی‌ دانان و فضلای اندلسی قرن پنجم بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع