ابوسعید احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی در حدود سال 330 هجری قمری متولد شد. از زندگی سجزی اطلاع زیادی در دست نیست. اطلاعاتی که درباره زندگی او می دانیم بر اساس نقل قول هایی از دانشمندان دیگر بر اساس تاریخ نگارش رسائل وی یا تاریخ استنساخ نسخی است که وی نسخه برداری کرده است.پدر سجزی، ابوالحسین محمد بن عبدالجلیل ملقب به "الشیخ الفاضل" از ریاضیدانان برجسته عهد خویش بود. سجزی در سال 360 هجری قمری رساله ای درباره گنبدهای هذلولی و سهموی خطاب به پدرش نوشت. وی همچنین در اثری بنام "کتاب احمد بن محمد عبدالجلیل فی مسایل المختاره التی جرت بینه و بین مهندسی شیراز و خراسان و تعلیقاته" از راه حلهایی که پدرش برای مساله هایی مربوط به تقسیم مثلثها و متوازی الاضلاعها عرضه کرده است، صحبت می کند.او اصالتا "سیستانی" بود و عمر خود را در شهرهای "شیراز"، "خراسان"، "تکریب" و "هَیت"، شهری در کنار رود "فرات" گذراند. او در "شیراز" به استنتاخ نسخ خطی پرداخت و در "خراسان" با ریاضیدانان آن منطقه به مباحثه پرداخت که رسایلی پیرامون سوالات ریاضیدانان آن دیار از ابوسعید و پاسخهای وی موجود می باشد.سجزی دانشمندی فعال و نوآور بود به طوری که مولف 49 رساله در ریاضی و فلسفه ریاضی، 11 رساله در نجوم و آلات نجومی و 19 رساله در تنجیم بود. او دارای آثار و عقاید بدیعی است که تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. سجزی نخستین دانشمند مسلمانی بود که نظریه حرکت وضعی زمین را بیان کرد و اسطرلابی بر اساس این حرکت ساخت.او سرانجام در بنا بر قولی در سال 410 هجری قمری در 80 سالگی درگذشت. 
سجزی تالیفات مهمی در هندسه درباره کره ها و مقاطع مخروطی دارد. وی مساله تثلیث زاویه را از طریق تقاطع یک دایره با هذلولی متساوی القطرین حل کرد و این خود روشی نو در حل این مساله بود. سجزی این روش را هندسه ثابت نامید و این اصطلاح را در مقابل هندسه متحرک بکار برد.تعدادی از کتب ریاضی وی نیز شرح و تفصیل کتب و راه حل های قدما از جمله اقلیدس و ارشمیدس و آپولونیوس می باشد. او راه حلی در ترسیم هفت ضلعی منتظم با استفاده از مقاطع مخروطی نیز ارائه کرد.تحول مهم دیگر در رابطه با آثار ریاضی سجزی، نشر نسخه مجموعه "رسایل هندسیه سجزی" بود که توسط "فواد سزگین"، تاریخ نگار و با مقدمه "هوخندایک"، ریاضیدان در سال 2000 میلادی صورت گرفت. این مجموعه حاوی 14 رساله از رسایل سجزی است که در نسخه کتابخانه "سلیمانیه" در "استانبول"، "مجموعه رشید افندی"، شماره 1191 موجود است. این نسخه بدون تاریخ می باشد اما به نظر می رسد که حداقل چند قرن پس از وفات سجزی تحریر شده است. 
سجزی از معدود ریاضیدانانی بود که به نکات فلسفی ریاضی توجه داشت. در دوره اسلامی اکثر ریاضیدانان بدون پی بردن به معنا به طرحی در ورای روابط ظاهری در هندسه یا جبر می پرداختند اما تعداد انگشت شماری از آنان به مسائل فلسفی روش شناسی ریاضی توجه داشته اند که سجزی از آن دسته بود. او در فلسفه ریاضی به نظراتی درباره روشهای حل مسایل هندسی پرداخت که در نوع خود بی نظیر بود. او به مسایلی نظیر چیستی بی نهایت نیز توجهی خاص داشت.دو رساله با موضوع فلسفی از میان رسائل سجزی شناسایی شده است.مورد اول چاپ انتقادی و ترجمه اثر بدیع و مهم سجزی، "رساله فی تسهیل السبل للاستخراج الاشکال الهندسیه" توسط "دکتر هوخندایک"، پژوهشگر تاریخ ریاضیات و "محمد باقری" به انگلیسی و فارسی که در سال 1375 منتشر شد."رشدی راشد"، ریاضیدان و تاریخ نگار مصری رساله دیگری از سجزی به نام "قول احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی فی کیفیه تصور الخطین اللذین یقربان ولایلتقیان باخراجها دائما الی ما لا نهایه" را بررسی نموده و نکته سنجیهای فلسفی او را استخراج کرده است. در این رساله، سجزی به طور خاص به مفهوم فلسفی بی نهایت پرداخته و بدین ترتیب حوزه عمل خود یعنی ریاضیات را با فلسفه و تفکر فلسفی پیوند زده است. 
سجزی در علم نجوم و تنجیم، احکام نجوم به مطالعه و تحقیق پرداخت. "دکتر سمپلونیوس"، محقق تاریخ ریاضیات و نجوم، معتقد است: «حوزه اساس فعالیت علمی سجزی تنجیم است و او آشنایی بسیار با منابع و آثار پیشین در این زمینه دارد.»سجزی در رصدهایی که "عبدالرحمان صوفی"، منجم بزرگ در "شیراز" انجام داد، همکاری داشت. او در بین ریاضیدانان و منجمان دوره اسلامی، نخستین کسی که عملا عقیده به حرکت وضعی کره زمین را بکار برد و "اسطرلاب زورقی" را با این فرض که کره زمین متحرک و کرات سماوی به استثنای سیارات هفتگانه ثابت باشند، اخترع کرد.عقیده سجزی به حرکت وضعی کره زمین در نیمه دوم قرن چهارم هجری قمری بیان شد. در آن زمان نظریه بطلمیوس زمین مرکزی نظریه ای پذیرفته شده و غیر قابل خدشه تلقی می شد و طبیعی است که نظر سجزی بسیار غیر معمول جلوه گر شود چنانکه از سوی برخی عقیده ای فاسد و باطل خوانده شد. البته سجزی چنان با قوت این اندیشه را عرضه کرد و بدان جنبه کاربردی بخشید که به قول "ابوریحان بیرونی" مهندسان و علمای هیات در نقض آن چیزی گفتنی نداشتند.اما بعدها نظریه "کپرنیکی خورشید مرکزی" به عنوان یک نظریه پذیرفته شد و اعتقاد به حرکت وضعی زمین به عقیده ای رایج و جا افتاده در میان عموم تبدیل شد. اهمیت کار سجزی از آنجا مشخص می گردد که وی چند قرن قبل از "کپرنیک" این عقیده را ابراز کرد و بر اساس آن اسطرلابی را اختراع نمود و در جنبه کاربردی بخشیدن به عقیده اش نیز موفق بود.لازم به ذکر است که "ابوریحان بیرونی" در کتاب "استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاصطرلاب" علاوه بر "اسطرلاب زورقی" از دو نوع اسطرلاب دیگر یاد می کند که به وسیله سجزی به شکلهای ماهی و شقایق دریایی ساخته شده بود.سجزی رساله ای نیز در قضایای شکل القطاع دارد که از اهمیت زیادی در نجوم برخوردار است.او در "سیستان" مدلی از کل عالم، متشکل از افلاک، جرمهای آسمانی، مدارهای حرکت آنها و اندازه هایشان، مقدار فاصله ها و حجمهای آنها و شکل زمین، اماکن، شهرها، کوهها، دریاها، بیابانها در کره ای تو خالی و مشبک ساخت و آن را "هیئت کل" نامید."ابوریحان بیرونی" در آثار "الباقیه عن القرون الخالیه"، اسامی ماههای تقویم "سیستان" را که شیخ سجزی به وی گفته بود، ذکر می کند. "ابوریحان بیرونی" به دفعات در آثار "الباقیه" از "ابوسعید" نام برده و در مورد تعیین جهت قبله با وی مکاتبه داشته است. 
ابوسیعد سجزی آثار مختلفی در هندسه، نجوم، تنجیم و فلسفه ریاضی دارد که همه آنها توسط فواد سزگین، تاریخ نگار در فهرست GAS ثبت شده است. آثار در هندسهکتاب فی تسهیل السبل الاستخراج الاشکال الهندسیهفی مساحه الاکبر بالاکراجوبه عن مسائل سالها عنه بعض مهندسیرساله الی ابی الحسین محمد بن عبدالجلیل فی خواص الشکل المجسم الحادث من اداره القطع الزائد و المکانیکتاب فی خواص المجسم الناقص و الزائد و المکانیرساله فی خواص القبه الزائده و المکانیهرساله فی وصف القطوع المخروطیهرساله فی قسمه الزاوی المستقیمه الخطین بثلثه اقسام متساویهرساله فی اخراج الخطوط فی الدوائر الموضوع من النقط المعطاهرساله فی کیفیه تصورالخطین اللذین یقربان و لا یلتقیانرساله فی استخراج خط مستقیم الی الخطین المستقیمین المفروضینرساله الی ابن علی نظیف بن یمن المتطبب فی عمل مثلث حاد الزوایا من خطین مستقیمین مختلفینرساله فی الشکل القطاعتحصیل القوانین الهندسیه المحدودهرساله فی البرهان الهندسیرساله فی اخراج الخطوط من طوف القطور الدائره الی العمود الواقع علی خط القطرالمدخل الی علم الهندسهرساله فی خواص مربع قطر الدائرهرساله فی جواب مسایل الهندسهرساله فی مسائل المختارهرساله فی اخراج خط مستقیم الی خط معطی من نقطه معطاهرساله فی معرفه الخطین المستقیم و المنحنیرساله فی صفه آله تعرف بها الابعاد و عمل هذه الالهتعلیقات الهندسیهرساله فی کیفیه تصور الخطین اللذین یقربان و لایلتقیان باخراجهما دائما الی ما لا نهایه، اللذین ذکرهما ابلونیوس الفاضل فی المقاله الثانیه من کتاب المخروطاتثبت براهین بعض اشکال کتاب اقلیدس فی الاصول فی الشکل الثانی من المقاله الاولیاستدراک و شکّ فی الشکل الرابع عشر من المقاله الثانیه عشره من کتاب الاصول الاقلیدسرساله فی حل شک فی الشکل الثالث و العشرین من کتاب الاصولرساله فی الجواب عن المسائل التی سئل فی حل الاشکال الماخوذه من کتاب الماخوذات الارشمیدسبرهان علی مسئله من کتاب ارشمیدس غیر ما اورده هوفی عمل الاسطرلابرساله فی خواص القطع الناقصرساله فی ان الضلع غیر مشارک للقطر المربعاصلاحه لاستخراج الموسطین و قسمه الزاویه بثلاثه اقسام متساویهرسالته فی جواب مساله عددیه و هی کیف نجد مربعین مجموعهاکتابه فی تسهیل السبل الاستخراج الاشکال الهندسیهکتابه فی الدوائر المتماسهرسالته فی استخراج عمل المثلث المتساوی الساقین علی خط مستقیم معطی بطریق کلی و بمصادره کتاب اقلیدس فقط دون الاشکالکتابه فی عمل البرکار المخروطی بطریق الصناعیکتابه فی المخروط و الکره و الاسطوانهکتابه فی خواص الشکل البیضی و العدسیرسالته الی ابی سهل ویجن بن رستم الکوهی فی تبیین خواص القطع الناقص من قطوع الاسطوانهکتابه فی اخراج الخطّین المستقیمین من نقطتین مفروضتین یحیطان بزاویه و اخراج ثلاثه خطوط من ثلاث نقطبرهان اشکال کتاب أبلوینوس فی الدوائر المتماسّه، استخراجه.رسالته الی ابی عمر علی بن محمد بن اسحاق ایده اللّه فی جواب مساله طریقه من ضرب الکعبین من جهتی الهندسه والعددکتابه فی ان الاشکال کلها من الدائره و الدائره، من الاشکال و افضلها و هی سبب الاشکال المسطحه آثار در نجومکتاب ترکیب الافلاکرساله فی کیفیه صنعه آلات النجومیهفی کیفیه صنعه جمیع الاسطرلاباترساله الی ابی محمد عبداللّه ابن علی الحاسب عن العمل بالاسطرلاب المسرطارساله الاسطرلابکتاب العمل بالصفیحه الافاتیهرساله فی سمت القبلهرساله فی شکل القطاعکتاب الاسطرلاب الزورقیکتاب فی قوانین مزاجاه الاسطرلاب الشمالی مع الجنوبیرساله فی عمل الاسطرلاب آثار در تنجیمکتاب المدخل الی علم احکام النجومتحصیل القوانین للاستنباط الاحکاممنتخب کتاب الموالید (لابی مشعر)کتاب الزائرجات فی الهیلاج و الکدخداهجوامع کتاب تحویل سنی الموالید (لابی مشعر)کتاب المزاجات الکواکب فی اجتماعها و افتراقها فی مواصفها من الفلککتاب الاسعارکتاب الاختیاراتمنتخب من کتاب الالوف (لابی مشعر)کتاب المعانی فی احکام النجومکتاب الدلایل فی احکام النجومکتاب المعرفه فتح الابوابکتاب حلول الکواکب البروج الاثنی عشرکتاب زرتشت فی صور درجاه الفلکمعرفه اوقات الطلسمات علی قول القدماکتاب الامطارکتاب القرانات و التحاویل سنی العالمکتاب المسائل فی اسرار علم النجومکتاب الاوقاتجامع شاهی، مجموعه ای از آثار سجزی در تنجیم آثار در فلسفه ریاضیرساله فی تسهیل السبل للاستخراج الاشکال الهندسیهرساله قول احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی فی کیفیه تصور الخطین اللذین یقربان ولایلتقیان باخراجها دائما الی ما لا نهایه 
ابوسعید سجزی سرانجام پس از سالها تحقیق و ممارست در نجوم و ریاضیات بنابر قولی در سال 410 هجری قمری در 80 سالگی درگذشت. 
بسیاری از آثار سجزی هنوز به طور جدی مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته است. شرح حال سجزی در منابع فارسی محدود به صفحاتی در دو اثر "استاد ابوالقاسم قربانی" است که به اقتضای چارچوب این دو که به زندگی نامه مجموعه ای از ریاضیدانان ایرانی و مسلمان اختصاص دارد، در مورد سجزی اطلاعات بسیار مفیدی را البته به اختصار و با تکیه بر منابع موجود تا زمان نگارش آنها عرضه نموده است. اما کتابی که مستقلا و به طور نسبتا جامع به سجزی اختصاص داشته باشد، نه تنها در منابع فارسی موجود نیست بلکه در منابع خارجی نیز تاکنون چنین کاری انجام نشده است.از دیگر محققان ایرانی که درباره سجزی کار کرده اند باید از "مهندس محمد باقری" یاد کرد، وی برای اولین بار "رساله فی تسهیل السبل للاستخراج الاشکال الهندسیه" را از سجزی به فارسی ترجمه کرده و به چاپ رسانده است.در میان محققین خارجی باید از سزگین، سوتر، شوی، کهل، برگر، وپکه آلمانی، روزنفلده، صفراف، سلاوتین و خیرالدینوای روسی، رشدی راشد رئیس مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (LCNRS) و پاسکال کروز عضو این مرکز سدیو فرانسوی، لورچ، برگرن، سمپلونیوس، ویلیام تامسون، کونر، روبرتسون و عادل انبوبا و ... نام برد که برخی دایره المعارف نویس هستند و صفحاتی از دایره المعارف خویش را به سجزی اختصاص داده اند."دکتر هوخندایک"، پژوهشگر هلندی، استاد دانشگاه "اوتراخت" و سردبیر اجرایی "هیستوریا ماتماتیکا" یاد کرد که رساله هایی از سجزی را به انگلیسی ترجمه و شرح کرده و به چاپ رسانده است. وی تحقیقات متعدد دیگری درباره سجزی دارد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۵:۳۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۵:۳۸

ابوسعید سجزی

خلاصه زندگی نامه

 ابوسعید احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی، ریاضیدان و منجم برجسته سیستانی در قرن چهارم هجری که جبر هندسی را به سه و چهار بُعد گسترش داد و نخستین کسی در اسلام بود که عقیده حرکت وضعی زمین را بیان نمود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع