ابوسعید محمد بن‌ علی‌ ضریر جرجانی‌ در نیمه اول قرن نهم میلادی مصادف با قرن سوم هجری قمری در شهر باستانی "جرجان" در شمال "ایران" که تقریبا استان "گلستان" است، متولد شد. كامل‌ترین‌ صورت‌ نام‌ وی‌ را ابوریحان‌ بیرونی‌ در یكی‌ از دست‌ نوشته‌های‌ استخراج‌ الاوتار ــ كه‌ به‌ شماره 1012 در كتابخانه "لیدن"‌ نگهداری‌ می‌شود به‌ صورت‌ ابوسعید محمدبن‌ علی‌ ضریر جرجانی‌ آورده‌ است‌. چون‌ ابوسعید ضریر جرجانی‌ ریاضیدان‌ را به‌ اشتباه‌ با ابوسعید ضریر احمدبن‌ خالد بغدادی‌ كه‌ ادیب‌ و شاگرد ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ زیادبن‌ اَعرابی‌ متوفی‌ 231  بود، یكی‌ دانسته‌ است‌ ولی جرجانی‌ در رساله مسائل‌ هندسیه از ابوعبداللّه‌ شَنّی‌، كه‌ در نیمه دوم‌ قرن‌ چهارم‌ می‌زیست‌، نام‌ برده‌ است‌. این‌ اشاره‌ مؤید آن‌ است‌ كه‌ محمدبن‌ علی‌ جرجانی‌ با احمدبن‌ خالد ادیب‌ یكی‌ نیست‌.از او دو رساله در ریاضی به نام های "مسائل‌ هندسیه" و "استخراج‌ خط‌ نصف‌ النهار من‌ کتاب‌ انالیما و البرهان‌ علیه" به یادگار مانده است. 
ابوسعید ضریر جرجانی شاگرد "ابن‌ الاعرابی" بوده است و با وجود نابینایی به رصد ستارگان و پیگیری تحولات اجسام آسمانی می پرداخت.از زندگی جرجانی اطلاعات دقیقی در دست نیست اما گفته شده او با وجود نابینایی به رصد ستارگان و پیگیری تحولات اجسام آسمانی می پرداخت. 
از جرجانی‌ دو رساله‌ به‌ نامهای‌ "مسائل‌ هندسیه" و "استخراج‌ خط‌ نصف‌ النهار من‌ کتاب‌ انالیما و البرهان‌ علیه" به‌ جا مانده‌ است‌ که‌ هر دو اهمیت‌ تاریخی‌ بسیاری‌ دارند. تنها دست ‌نوشته شناخته‌ شده ای از آنها فقط در حد چند صفحه در کتابخانه "دارالکتب‌ المصریه قاهره"‌ موجود است. "یان‌ پیتر هوخندایک‌"، ریاضیدان هلندی، ویرایشی‌ از متن‌ عربی‌ این‌ دو رساله‌ را همراه‌ با ترجمه‌ و شرح‌ انگلیسی‌ آنها منتشر کرده‌ است‌. دو برهان‌ کوتاه‌ برگرفته‌ از یک‌ اثر گمشده جرجانی‌ را "ابوریحان‌ بیرونی‌" در استخراج‌ "الاوتار فی‌الدائره" نقل‌ کرده‌ است‌. رساله هندسیه جرجانی‌ رساله ‌مسائل‌ هندسیه خود را خطاب‌ به‌ ریاضیدان‌ ناشناخته‌ ای‌، شاید "ابوریحان‌ بیرونی"‌، نگاشته‌ است. این‌ اثر با حل‌ ترسیمی‌ مسئله‌ ای‌ هندسی‌ به‌ کمک‌ یک‌ سهمی‌ و یک‌ هذلولی‌ آغاز می ‌شود و با مسئله "ابن ‌هیثم"‌ در کتاب‌ "المناظر" وی‌ مرتبط‌ است‌. در روش‌ ترسیمی‌ جرجانی‌ صورت‌ دیگری‌ از ترسیم‌ عرضه‌ شده‌ در مقاله چهارم‌ مجموعه "پاپوس اسکندرانی"‌ است‌. جرجانی‌ سپس‌ راه‌ حل‌ دو مسئله مرتبط‌ با تثلیث‌ زاویه‌ و قضیه‌ ای‌ درباره ‌ارتفاع‌ مثلث‌ را عرضه‌ می‌ کند.تثلیت زاویه مسئله تقسیم زاویه ای به 3 بخش مساوی است و یکی از سه مسئله مشهور هندسه "یونان" باستان است.مسئله‌ های‌ مربوط‌ به‌ تثلیث‌ زاویه‌، با یکی‌ از رساله‌ های‌ موجود "ابوریحان‌ بیرونی‌" پیوند نزدیکی‌ دارند. بنابراین‌، احتمال‌ دارد که‌ جرجانی‌ مسائل‌ هندسی‌ خود را خطاب‌ به‌ او نوشته‌ باشد. بدین‌ ترتیب‌، رساله "مسائل‌ هندسیه" جرجانی‌ با برخی‌ از مباحث‌ مهم‌ هندسه دوره اسلامی‌ مرتبط‌ است‌. استخراج خط نصف النهار اثر موجود دیگری از جرجانی‌، کتاب‌ "استخراج‌ خط‌ نصف‌ النهار من‌ کتاب‌ انالیما و البرهان‌ علیه‌" است‌ که‌ 4 فصل‌ دارد. فصلهای‌ اول‌ تا سوم‌ به‌ ترسیم‌ خط‌ شمال‌ و جنوب‌ بر صفحه‌ ای‌ افقی‌، با استفاده‌ از 3‌ سایه نامساوی‌ میله ‌ای‌ قائم‌ در 3 لحظه متفاوت‌ یک‌ روز مربوط‌ می ‌شود. در فصل‌ چهارم‌ روش‌ تعیین‌ جهات‌ اصلی‌ به‌ وسیله سایه یک‌ شاخص‌ در لحظه مناسب‌، بیان‌ شده‌ است‌. "کارل ‌شوی"‌ این‌ رساله‌ را به‌ آلمانی‌ ترجمه‌ و منتشر کرده‌ است‌.  
خبر دقیقی از زمان وفات ابوسعید ضریر جرجانی‌‌ در دست نیست اما با توجه به اینکه این ریاضی دان در رساله مسائل‌ هندسیه از ابوعبداللّه‌ شَنّی‌، كه‌ در نیمه دوم‌ قرن‌ چهارم‌ می‌زیست‌، نام‌ برده‌ است‌، می توان وی را از ریاضیدانان و منجمان قرن سوم و چهارم به شمار آورد.  

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۵۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۵۶

ابوسعید جرجانی

خلاصه زندگی نامه

 ابوسعید محمد بن علی ضریر جرجانی، ریاضیدان‌ و ستاره شناس مسلمان ایرانی‌ در قرن سوم هجری قمری که با وجود نابینایی با خلاقیت و پشتکار به اوج رسید. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع