ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، در سال 385 ه.ق، در قریه "حارث آباد بیهق" در 8 کیلومتری جنوب شهرستان "سبزوار" به دنیا آمد. وی بعد از كسب فضایل در "نیشابور"، به دیوان رسایل محمودی راه جست و در خدمت "خواجه بونصر مشكان" به كار پرداخت. بیهقی در دوره نهمین امیرغزنوی، "عبد الرشید بن محمود سبکتکین"، نگهبان اسناد مهم و معتمد آن روزگار بود. وی چندی بعد "صاحب دیوان" انشاء گردید، اما به تهمت حاسدان معزول و با جمعی دیگر از درباریان، محکوم به یك سال زندان شد. وی در سال (443 هـ.ق.) كه "طغرل" بر "عبدالرشید" خروج كرده و او را كشت، از زندان آزاد و نگارش تاریخی سترگ خود را درسال 448 ه.ق آغاز کرد و در فرصت باقی مانده عمرش آنرا به پایان رساند. ابوالفضل بیهقی، در اواخر سلطنت "فرخزاد" از كارهای دیوانی كناره گرفت تا این كه در سال 470هـ.ق، وفات یافت. مهم ترین اثر بیهقی "تاریخ" مشهور او است كه از امهات كتب تاریخ و ادب فارسی در شرح سلطنت "آل سبكتكین" در سی مجلد است كه در آن از تشكیل دولت "غزنوی" تا اوایل "سلطان ابراهیم بن مسعود" سخن رفته است. 
خانواده‌ بیهقی، دودمانی "نژاده" بودند، پدرش "حسین"، از خواجه ‌گان دربار به شمار می‌آمد و با بزرگان روزگار خویش نشست و برخاست داشت. 
ابوالفضل بیهقی، در سالهای اول زندگی در "بیهق" و سپس، در شهر "نیشابور" به کسب دانش روی آورد، وی که از هوش ویژه‏ ای برخوردار بوده، به کار نویسندگی علاقه مند شد. در سال 412 ه.ق، بیهقی از "نیشابور" به "غزنین" رفت و در حالی که بیش از 27 سال نداشت، با شایستگی و استعداد خود، به دستیاری "خواجه ابونصر مشکان" برگزیده و به دیوان رسالت "محمود غزنوی" راه یافت. ابونصر تا هنگام مرگ لحظه‏ ای بیهقی را از خود جدا نساخته و چنان گرامی اش داشت که حتی اسرار دستگاه غزنویان را نیز با او در میان می گذاشت و این کار بعد ها سرمایه گرانبهایی برای بیهقی گردید، چنانکه رویدادهایی را که خود شاهد و ناظر نبوده از قول استادش نقل کرد. دبیر دیوان رسالت بیهقی، سرانجام پس از نوزده سال به نیابت "ابونصر" به دبیری "سلطان محمود" و بعد از آن، در پادشاهی کوتاه مدت "امیر محمد" (پسر محمود) دبیر دیوان رسالت شد و هنگامیکه که "مسعود" به پادشاهی رسید، ‏شاهد لحظه به لحظه زندگانی او بود، و به همین دلیل است که تاریخ خود را مثل روزشمار زندگی او نوشت. پس از در گذشت "ابونصر مشکان" (431 هـ.ق) سلطان "مسعود"، بیهقی را برای جانشینی استاد از هر جهت شایسته ولی "جوان" دانست، به این جهت "بوسهل زوزنی" را جایگزین او کرده و بیهقی را بر شغل قبلی نگه داشت. ناخشنودی بیهقی از همکاری با او در کتابش منعکس شده، تا آنجا که تصمیم به استعفا گرفت، ولی "سلطان مسعود" او را به پشتیبانی خود دلگرم و به ادامه کار واداشت. صاحب دیوان دربار پس از کشته شدن "مسعود" (432 هـ.ق) بیهقی همچون میراثی گرانبها، به خدمت دستگاه پادشاهی فرزند او، "مودود" مشغول و پس از آنکه نوبت فرمانروایی به "عبدالرشید" پسر دیگر "محمود غزنوی" رسید، بیهقی چنان تجربه کسب کرده بود که شایسته شغل صاحب دیوانی شد. اما مدتی نگذشت که در اثر مخالفت و سخن چینی‏های غلامی فرومایه به نام "تومان"، از کار بر کنار گردید، و سلطان دست این غلام را در بازداشت بیهقی و غارت خانه او باز گذاشت. پس از آن در سال 444 ه.ق، "طغرل" بر "عبدالرشید" شورید و او را به قتل رسانده و پس از چندی، بیهقی از زندان آزاد شد. وی در دوره "فرخزاد" نیز هنوز دبیر دیوان رسالت بوده و ظاهراً در اواخر همین دوره، نامه معروف صلح نامه (کتاب الصلح) را در موضوع مصالحه "چغری بیک داوود بن میکائیل سلجوقی" با غزنویان تنظیم و کتابت کرد. وی پس از درگذشت "فرخزاد" و روی کار آمدن "ابوالمظفر ابراهیم" در صفر 451 ه.ق، به ادامه کار تألیف کتاب مشهور خود، "تاریخ بیهقی"، اشتغال داشت. بیهقی سر گذشت دردناک این دوره از زندگیش را در تاریخ خود آورده، که این بخش از نوشته ‏های وی جزو قسمتهای از دست رفته کتاب است، ولی خوشبختانه "عوفی" در فصل نوزدهم از باب سوم "جوامع الحکایات" این داستان را نقل {به معنا} کرده است: هنگامی که سلطان "عبد الرشید غزنوی"، به دست غلامی از غلامان شورشی (طغرل کافر نعمت) کشته شد (444 هـ.ق) با دگرگون شدن اوضاع، بیهقی از زندان رهایی یافت، ولی با آنکه زمان چیرگی غلام به حکومت رسیده، پنجاه روزی بیش نپاییده و به قول صاحب "تاریخ بیهق" بار دیگر "ملک با محمودیان افتاد"، بیهقی دیگر به پذیرفتن شغل و مقام درباری گردن ننهاد و کنج عافیت گزید و گوشه ‏گیری اختیار کرد. 
"تاریخ بیهقی" یا "تاریخ مسعودی" نام کتابی نوشته ابوالفضل بیهقی بوده که موضوع اصلی آن تاریخ پادشاهی "مسعود غزنوی" پسر "سلطان محمود غزنوی" است. نسخه اصلی کتاب حدود 30 جلد بوده، که به دستور "سلطان مسعود" بخش زیادی از آن از بین رفت و از این کتاب امروزه مقدار کمی (حدود پنج مجلد) بر جای ماند. از دیگر آثار منسوب به بیهقی "مقامات بونصرمشكان" و "زینه الكتاب" است. وی در "تاریخ مسعودی" دو جا از كتابی به نام "مقامات" یا "مقامات محمودی" یاد کرده كه شاید قسمت محمودی این كتاب باشد. 
تاریخ بیهقی اثر دبیر دانشمند مشهور دربار غزنوی، ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی است. نثر آن، نثر مرسل و در قرن پنجم هجری قمری نگاشته شد. این کتاب در شرح "تاریخ آل سبکتکین"، از آغاز دولت آن خاندان تا اوایل سلطنت سلطان "مسعود غزنوی" است، به همین سبب عنوان "تاریخ مسعودی" یافت. آنچه امروز به عنوان "تاریخ بیهقی" به دست ما رسیده بخش کوچکی از کل اثر وی بوده، که در طول نوزده سال دبیری دستگاه غزنوی و سلجوقی  سی جلد کتاب نوشت که "پنجاه سال را شامل است و بر چندین هزار ورق می‌افتد" و امروزه تنها مجلد پنجم تا دهم آن در دست است. به علاوه، خود بیهقی به صراحت یادآور شده که بسیاری از اسناد و مدارکی که قاعدتا می ‌بایست جزئی از کتاب می‌شد، از میان برده شد. می‌نویسد: " و اگر کاغذها و نسخت‌های من به قصد ناچیز نکرده بودندی، این تاریخ از لون دیگری آمدی...". بیهقی در مورد روش تاریخی خود می‌نویسد: "...نباید که صورت بندد خوانندگان را که من از خویشتن می‌نویسم و گواه عدل بر هرچه گفتم تقویم سالهاست که دارم با خویشتن همه به ذکر احوال ناطق." در همین زمینه در جایی دیگر بیهقی مورخان را هشدار می ‌دهد که "احتیاط باید کرد نویسندگان را در هرچه نویسند که از گفتار باز توان ایستاد و از نبشتن باز نتوان ایستاد و نبشته باز نتوان گردانید". زمان تالیف بیهقی که دیگر به روزگار پیری و فرسودگی رسیده و در زندگی خود فراز و نشیبهای بسیار دیده بود، زمان را برای گردآوری و تنظیم یادداشتهای خود مناسب یافته و از سال 448 هـ .ق به تألیف تاریخ پردازش خود پرداخت و در سال 451  ه.ق، اندكی پس از درگذشت "فرخزاد بن مسعـود" و آغاز پادشاهی "سـلطان ابراهیم بن مسعود"، این کار را به انجام رساند.   از نام های دیگر این اثر ارزشمند، "تاریخ ناصری"، "تاریخ آل ناصر"، "جوامع التواریخ" بوده، هم چنین اهمیت تاریخ بیهقی، از دو جهت حائز اهمیت است: یکی از جهت تاریخ نگاری و دیگر از لحاظ هنر نویسندگی . ویژگی های نثر بیهقی 1-نثر بیهقی نوعی نثر داستانی است که در خدمت محتوای تاریخی قرار گرفت. 2-در مواردی که نویسنده مناسب دانسته از "اطناب" استفاده شده اما در مجموع "ایجاز" در کلام کاملاً بارز است و این، یکی از جلوه های بارز "بلاغت طبیعی" در سخن بیهقی است. 3-تمثیلات و تعبیرات به کار رفته، بلیغ و زیبا بود. 4-استشهاد به تاریخ و قصه 5-آفرینش واژه ها و ترکیبات بدیع 6-استفاده ی طبیعی و غیر متکلفانه از لغات و جمع مکسر و گاهی هم عبارات عربی 7-حذف افعال و حتی گاهی قسمتی از یک عبارات به قرینه، بنا به اقتضای بلاغت کلام 8-زیبایی و خوش آهنگی کلام جلوه های هنر نویسندگی بیهقی 1-توصیف دقیق و جذاب وضعیت ظاهری و باطنی افراد 2-تجسم و تصویر هنرمندانه صحنه ها و اشیا 3-ایجاز و اطناب بجا و طبیعی 4-تمثیلات، تشبیهات و کنایات زیبا نسخه های خطی در میان نسخه‌های تاریخ بیهقی، نسخه‌های معدودی از روی شواهد و قرائن، متعلق به سده‌های نهم یا دهم هجری بوده، ولی بیشتر نسخه‌ ها متعلق به سال ‌های بعد از هزار یا هزار و صد هجری (به ویژه سده سیزدهم) است. مشخص است که این فاصله زمانی و عدم تخصص و گاهی تعهد کاتبان و ناسخان باعث تغییر بسیاری از مطالب کتاب تاریخ بیهقی در این نسخه‌ها گشت. هم چنین از دستکاری‌ های نسخه‌ های جدید باید به نوسازی زبان تاریخ بیهقی اشاره کرد چنانکه زبان قدیمی آن را به زبان روزگار خود بازگرداندند. تصحیح تاریخ بیهقی تاریخ بیهقی را "علی‌اکبر فیاض"، بنیانگذار دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد، پس از 25 سال پژوهش و مطالعه، تصحیح کرد. البته پیش از چاپ کتاب ایشان درگذشتند و رموز حروف لاتینی که وی برای نشان دادن علامت اختصاری نسخه‌ ها در پایین صفحات آورده بود مشخص نشد. همچنین به جای مقدمه کتاب، مقاله وی با عنوان "نسخه‌های خطی تاریخ بیهقی" چاپ شد. 
ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، سرانجام پس از 85 سال زندگی، و به تصریح "ابوالحسن بیهقی" در" تاریخ بیهق"، به سال 470 هـ.ق در گذشت. درواقع وی نوزده سال پس از اتمام تاریخ بیهقی زنده بود. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۳۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۳۱

ابوالفضل بیهقی

خلاصه زندگی نامه

 ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، دبیر و تاریخ نگار بلندآوازه دوره غزنویان در قرن پنجم هجری قمری، که بیشتر شهرتش به‌خاطر نگارش کتاب معروف تاریخ بیهقی است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع