ابوالعباس محمد بن محمد ایرانشهری نیشابوری، معروف به حکیم ایرانشهری، در نیمه دوم قرن سوم هجری در نیشابور زندگی می کرد. "ایرانشهر" یكی از  نام ‌های تاریخی و قدیم نیشابور است. حکیم ایرانشهری، در فلسفه و كلام، نجوم و علوم فلكی، قوم‌ شناسی و تاریخ  ادیان و اقوال ملل، مطالعات فراوانی داشت و در ثبت عقاید عامه‌ ایرانیان، تلاش فراوانی کرد. متاسفانه از وی، كتاب و اثری مستقل، در دسترس نیست اما ناصر خسرو قبادیانی دو كتاب به نام‌ های "جلیل" و "اثیر" را به او نسبت می ‌دهد. از بازبینی آثار ناصرخسرو قبادیانی و ابوریحان بیرونی چنین به دست می‌آید كه تفكر فلسفی ایرانشهری، اندیشه ‌ها و نظریات وی در پاره‌ ای از مسائل مربوط به الهیات و كلام و از جمله، مقولات هیولی و زمان و مكان و ماده و صُنع و اصل قدمت، دارای اهمیتی ویژه است. ناصرخسرو از وی با چنین عبارتی یاد می کند: «(او) هادی مردم به دین حق و شناخت توحید است». 
پس از آن که منجمان مسلمان در قرن سوم و چهارم توجه خودشان را به رصد کردن آسمان و محاسبۀ حرکات سیارات، معطوف کردند، نظریات جدیدی را در زمینه کیهان شناسی و اختر شناسی مطرح می ‏کردند. ایرانشهری نیز جزء این منجمان است که در اواخر قرن چهارم در صدد کشف این مسله بر آمد که «کسوف کامل خورشید برخلاف آنچه بطلمیوس معتقد بود ـ امکان ندارد، مگر پس از فاصلۀ دوری که آن فاصله به حد وسط نزدیک تر از دورترین نقطه است.» 
تاریخ نگاران علم فلسفه، ایرانشهری را استاد اصحاب قدمت هیولی دانسته ‌‌اند. اصحاب هیولی به كسانی اطلاق می‌شده كه عقیده به قِدَم عالم داشته‌ اند. ناصر خسرو میان "دهریان" و "اصحاب هیولی" فرق قائل شده به این كه فرقه‌ اول، ابداع و خلق را منكرند و می گویند عالم مصنوع نیست بلكه قدیم است. ولی فرقه‌ دوم می گویند هیولی یعنی ماده‌ نخستین عالم، قدیم است و وصورتش مبدع و به همین اعتبار است كه او، ایرانشهری را از صحابه‌ هیولی به شمار آورده است. به طور کلی می ‌توان ایرانشهری را در ردیف دانشمندان همزمان خود كه به تالیف كتاب در موضوع «مقالات» پرداخته ‌اند، به شمار آورد و احتمالا ارزش و اعتبار علمی او بیش از زرقان و ابوعیسی ورّاق و حسن بن موسی نوبختی و ابوالقاسم كعبی بوده است. اندیشه و فلسفه‌ این فیلسوف نیشابوری، تا زمانی كه منابع بیشتری از آثار او و یا تالیفات دیگران درباره او، كشف و بازیافته نشده، در هاله‌ای از ابهام  قرار دارد. به هر حال، اطلاعات کلی موجود درباره اندیشه وی، نام او را جزء پیشگامان پیدایش فلسفه‌ ایرانی- اسلامی قرار داده است. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۰:۱۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۰:۱۰

ابوالعباس ایرانشهری

خلاصه زندگی نامه

ابوالعباس محمد بن محمد ایرانشهری نیشابوری، معروف به حکیم ایرانشهری، نخستین فیلسوف ایرانی پس از اسلام و بنیانگذار جریان فكری خردگرایی در نیمه دوم قرن سوم هجری است.

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع