ابوالحسن صبا در سال 1281 خورشیدی در خانواده ای اهل هنر و ادبیات و طبابت متولد شد. پدرش به علت تسلط به ادبیات فارسی و عربی، ملقب به "کمال السلطنه" بود.ابوالحسن از کودکی نزد پدرش، چگونگی نواختن سه تار را فرا گرفت و تحصیلات مقدماتی را در مدرسه علمیه و سپس در کالج آمریکایی به پایان رسانید و به زبان و ادبیات فارسی و انگلیسی آشنایی یافت. سپس نزد میرزا عبدالله فراهانی، درویش خان و علی‌ نقی وزیری تار و سه‌ تار، نزد حسین هنگ ‌آفرین ویولن، نزد حسین اسماعیل ‌زاده کمانچه، نزد علی اکبر شاهی سنتور، نزد اکبرخان نی و نزد حاجی خان ضرب را آموخت.او همچنین در جوانی به مدرسه کمال ‌الملک رفت و نقاشی را فرا گرفت؛ به علاوه در رشته ‌هایی مانند سوهان ‌کاری، نجاری، ریخته ‌گری، معرق ‌کاری و خاتم‌ کاری مهارت کسب کرد که بعداً در ساختن آلات موسیقی به کار بست. صبا، آثار نیما و هدایت را می‌ خواند و با نیما و شهریار روابط نزدیک داشت.در سال 1306، صبا از طرف استاد علینقی وزیری مامور شد تا در رشت مدرسه ‌ای مخصوص موسیقی تاسیس کند. وی نزدیک 2 سال در رشت اقامت کرد و در آنجا ضمن تعلیم موسیقی، به روستاها و کوهپایه های شمال رفت و به جمع آوری آهنگ های محلی پرداخت و ارمغان‌های بی‌ نظیری از این سفر به همراه آورد. زرد ملیجه، دیلمان، رقص چوبی قاسم آبادی، امیری مازندرانی و چند قطعه دیگر یادگار همین دوره از زندگی اوست.در سال 1318 که رادیو تهران تاسیس شد، صبا در رادیو به کار نوازندگی پرداخت ولی در همه حال در هنرستان موسیقی به کار تدریس و تحقیق موسیقی اشتغال داشت و در اواخر عمر نیز در منزلش کلاس موسیقی دایر کرده بود و علاقه مندان را تعلیم می داد. صبا علاوه بر اینکه ادبیات کلاسیک ایران را به خوبی می شناخت، زبان انگلیسی را خوب می ‌دانست و از ادبیات جدید ایران نیز اطلاع داشت.سرانجام ابوالحسن صبا در تاریخ 29 آذر سال 1336 در سن 55 سالگی به علت عارضه قلبی درگذشت و پیکرش در قبرستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. 
خاندانخاندان صبا از فرزندان فتحعلی خان متخلص به صبا و ملقب به ملک الشعرا هستند، ابوالحسن صبا در اصل از مردم آذربایجان و از خاندان امرای دنبلی بود.پدر ابوالحسن، ابوالقاسم کمال‌السلطنه‌، فرزند محمد جعفرخان صدرالحکما، فرزند محمودخان صبا، شاعر و نقاش بلند آوازه عهد ناصری‌ و از مردان فاضل و هنردوست عصر خویش بود. ازدواج و فرزندانابوالحسن صبا، در سال 1311 با یکی از شاگردان خود با نام منتخب "اسفندیاری کوه نور"، دختر عموی "نیما یوشیج"، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج، سه دختر به نام‌های "غزاله، ژاله و رکسانا" بود. 
ابوالقاسم کمال السلطنه پدر ابوالحسن، از خاندان فضل و ادب بود و خود نیز به شعر و موسیقی علاقه داشت؛ به همین جهت هم پسران خود را برای فرا گرفتن موسیقی به استادان زمانه سپرد. ابوالحسن در خردسالی مبانی ضرب را نزد ربابه خانم (ندیمه عمه اش که آواز خوشی داشت) آموخت. دیری نگذشت که چگونگی نواختن سه تار را از پدرش فرا گرفت. شاید بیش از دوازده سال نداشت که به محضر درس "حسین خان اسمعیل زاده" راه یافت و به فرا گرفتن کمانچه پرداخت، سپس برای آموختن ویلن نزد "حسین خان هنگ آفرین" رفت. ابو الحسن خان محضر اغلب استادان بزرگ مانند حاجی خان ضربی (ضرب) علی اکبر شاهی (سنتور) اکبر خان (نی) را آموخت و بالاخره نزد علیقلی وزیری (تار) را درک کرد.ابوالحسن صبا در سال 1302 ه.ش، در مدرسه عالی موسیقی که توسط "علی ‌نقی وزیری" بنیان گذاشته شده بود، مشغول به تحصیل شد. هرچند صبا از کودکی در نواختن انواع سازهای اصیل ایرانی مهارت داشت، اما شگفتی هنر او را باید از زمان تأسیس این مدرسه عالی دانست. صبا در 22 سالگی دانشجوی ممتاز و تک ‌نواز برنامه‌های مدرسه عالی موسیقی شد و مورد احترام و تشویق اساتید و دوستانش قرار گرفت. نخستین اثر ضبط ‌شده صبا قطعه "زرد ملیجه" با ویولن بود که در میان دو بند سرود "ای وطن" در سال 1306 در قالب صفحه، تولید شد و بسیار مورد توجه قرار گرفت. 
ابوالحسن صبا در سال 1306 از طرف استاد علینقی وزیری مأمور شد تا در رشت مدرسه ‌ای مخصوص موسیقی تأسیس کند. او نزدیک 2 سال در رشت ماند و در آنجا ضمن آموزش موسیقی، به روستاها و کوهپایه‌های شمال رفت و به جمع ‌آوری آهنگ‌های محلی پرداخت و ارمغان‌هایی از این سفر به همراه آورد. آهنگ‌ های دیلمان، رقص چوبی قاسم ‌آبادی، کوهستانی و امیری مازندرانی یادگار این دوره از زندگی اوست.صبا در نواختن همه سازهای موسیقی ردیف، چیرگی پیدا کرد و تمام سازهای ایرانی همچون سنتور، تار، سه‌تار، تنبک، نی، کمانچه، ویولن و نیز پیانو را در حد استادی می‌ نواخت ولی ویولن و سه ‌تار را به عنوان سازهای تخصصی خود برگزید. سپس در مدرسه عالی موسیقی به شاگردی علی‌نقی وزیری درآمد و تکنواز ارکستر او شد.در سال 1318 که رادیو تهران تأسیس شد، صبا در رادیو به کار نوازندگی پرداخت ولی همچنان در هنرستان موسیقی مشغول آموزش و پژوهش در زمینه موسیقی بود و در اواخر عمر نیز در منزلش کلاس موسیقی دایر کرد و به علاقه مندان آموزش می ‌داد.مکتب نوین موسیقی ایرانی که از درویش خان آغاز شده بود با صبا به اوج رسید و شاگردان صبا نیز پیرو راه او شدند. 
شاگردان معروف صبا عبارتند از:علی تجویدی، فرامرز پایور، حسین تهرانی، حسین ملک، حسن کسائی، غلامحسین بنان، محمد بهارلو، ابراهیم قنبری، رحمت الله بدیعی، مهدی خالدی، عطاء الله خرم، همایون خرم، داریوش صفوت، لطف الله مفخم پایان و ... 
آثار به جا مانده از صبا شامل کتابهای آموزشی و ردیف موسیقی ایرانی برای برخی سازها، تعدادی مقاله در زمینه ی تحلیل نظری موسیقی ایرانی و ساز سازی ، همچنین آنالیز موسیقایی برخی از تصانیف امیر جاهد(مندرج در چاپ دوم دیوان امیر جاهد)، دست نوشته ها (شامل برخی قطعات ردیف دوره ی سوم ویلن، تعدادی از تصانیف و ضربی های قدیمی و مطالبی در خصوص بررسی نظری و در بعضی موارد، اجتماعی پیرامون موسیقی ایرانی) و در نهایت آثار موسیقایی ضبط شده از اوست. در مجموع،  کارهای به‌ جا مانده از استاد ابوالحسن صبا را می ‌توان این گونه دسته بندی کرد: کارهای مستقل-کتاب دوره اول، دوم، سوم ویلون-کتاب دوره اول و دوم، سوم، چهارم سنتور-کتاب دوره اول سه تار کارهای غیرمستقل-سلوی ای وطن کتاب دستور ویلون وزیری-چهار مضراب سه گاه، کتاب دستور ویلون وزیری-رنگ بیات ترک، کتاب 23 قطعه ضربی‏-پیش درآمد ترک، 18 قطعه پیش درآمد‏-نوید بهار، کتاب اول ویلون-چهار مضراب ساده در ماهور، کتاب اول ویلون-دستور ضرب-ردیف کامل آوازهای ایرانی-چهر مضراب نوا کارهای الهام گرفته از موسیقی محلی-دیلمان (دشتی)‏-امیری یا مازندرانی (دشتی)‏-زرد ملیجه (دشتی)‏-به زندان (شوشتری)‏-در قفس (دشتی)‏-رقص چوپی (افشاری)‏-کوهستانی (دشتی)‏ 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۶:۰۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۶:۰۱

ابوالحسن صبا

خلاصه زندگی نامه

 ابوالحسن صبا، موسیقیدان و نوازنده چیره دست ویلن، سه تار و سنتور بود که بنا به وصیت نامه اش خانه او در خیابان ظهیرالاسلام تهران به موزه تبدیل شد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع