فخرالدین ابواسحق احمد حلاج شیرازی متخلص به "بسحق"، معروف به "حلاج" و ملقب به "اطعمه"، در نیمه دوم قرن هشتم در شیراز به دنیا آمد. تاریخ ولادت ابواسحق معلوم نیست امّا از سخنان "دولتشاه" در تذکره ‌اش چنین برمى‌آید که، بسحق اطعمه در میان سال‌هاى 812-817 ه.ق، در عهد حکومت سلطان "اسکندر بن عمر شیخ بر فارس" به حدّى از شهرت رسیده که ‌توانسته ندیم آن سلطان باشد و مثلا میان چهل و پنجاه سال داشته و بدین ترتیب باید ولادتش را بین قرن هشتم و سال‌هاى دهه دوم از نیمه دوم آن قرن دانست. از کیفیت و کمیت تحصیل بسحق اطعمه، نیز اطلاعات زیادی وجود ندارد، جز اینکه بیش‌ تر عمر خود را در شیراز گذرانده و سفرهایی به خراسان و اصفهان کرده و سپس به شیراز بازگشت، وی هم چنین از معاصران وندیمانِ شاهزاده "اسکندر بن عمر شیخ بن تیمور" حاکم فارس و اصفهان بود.  او را از صوفیان و مُریدان "شاه نعمت الله ولی" دانسته اند؛ اما از لحن هزل آمیز و جسورانه اش در پاسخ به اشعار شاه نعمت الله برنمی‌آید که مرید او بوده باشد. ابواسحق در واقع نخستین شاعری بوده که تمام کوشش خود را در سرودن شعرهای مربوط به توصیف غذاهای رنگارنگ صرف کرد. "دیوان بسحق اطعمه"، سرشار بوده از نام غذاهایی که دیگر پخته نمی شوند و در شناخت ذائقه و آداب غذا خوردن قدیم ایرانیان مهم بود. علاوه بر این، مطالعه نام این غذاها از لحاظ زبان ‌شناسی و اتیمولوژی بسیاری از واژگان فارسی، نیز اهمیت بسیار دارد. سرانجام بسحق اطعمه بین سال‌های 827 و 838 ه.ق، هجری قمری در شیراز درگذشت. 
بسحق را "شیخ اطعمه" و "شیخ ابواسحق حلاّج" و "بسحق اطعمه" خوانده ‌اند و در شعر بُسحق (= بسحاق) تخلّص ‌کرده که مخفّف "بواسحاق" و "ابواسحاق" بوده، و چون پیشه پنبه‌ زنى داشته مشهور به "حلاج" شد. وی از آن رو که در شعر خود به وصف انواع طعام‌ها پرداخته لقب "اطعمه" گرفت، اما برخی  به اشتباه، کنیه او را جمال الدّین آورده‌اند و این اشتباه ناشی از آن است که سنگِ مزار شخصی به نام "جمال الدّین محمودبن نصیرالافزری" را از آن بسحق شمرده اند. 
بسحق اطعمه، مبتکر سبکى در شعر فارسى است که گفتار شاعران پیشین را تغییر داده و در آنها اسامى خوراکها و طعامها را آورده، بود. استقبال هاى ابواسحاق نشان داده که او به رسم شاعران زمان، دیوان هاى مشهور شاعران پارسى‏ گوى را مرور کرده و بدین ترتیب، به تتبّع منتقدانه اَشکال شعری مخصوصا غزل و تضمین متصرّفانه در اشعار شاعرانی چون "فردوسی"، "حافظ"، "شاه نعمت الله ولی" و دیگران پرداخته و از بعضی مضامین عارفانه و مدایح مبالغه آمیز و نیز موضوعات کهنه شعری، به زبان هزل، انتقاد کرد. اما نیت او نه پیشی جستن بر دیگران بلکه مطایبه به طریقی هوشمندانه و هزل آمیز بود. صاحب "طرائق الحقائق" نوشته که شیخ ابواسحاق از اصحاب و جد و حال و از مریدان "شاه نعمت الله ولى" بود. از او "دیوان" اشعارى باقى مانده و به علت ابتکارى که در موضوع سخن خویش بکار برده، از همان زمان حیات مشهور شد. 
بسحق را از مقلّدان "عبید زاکانی"، شاعر مبتکر در شیوه هزل و طنز دانسته اند، ولی "براون" بسحق را در هزل بر "عبید" ترجیح داده و کسانی چون: "نظام الدّین احمد اطعمه" و "مولانا نظام الدین محمود بن امیراحمد قاری یزدی"، به تقلید از بسحق به نظم "دیوان البسه" پرداختند و "تقی دانش" ملقّب به "حکیم سوری"، "عبدالقادر خواجه سودا" در سبک، مقلد او بوده اند. هم چنین بسحق را با "ژوزف د برشو" شاعر فرانسوی، که اشعارش درباره "خوش خوراکی" بوده، از لحاظِ سبکی هم طراز دانسته اند. پیش از بسحق، "ابوالفتح محمود بن حسین رَملی" معروف به "کُشاجِم"، شاعر و ادیب عرب (متوفی در 360) که در آغازِ کار طبّاخ "سیف الدوله حمدانی" بوده، نام خوراک ها و اصطلاحات طبّاخی را در کتاب "الطبخ" خود گرد آورد. 
دیوان غزلها و قصائد و رباعیات بسحق و مثنوی "کنزالاشتهای" او از باب اشتمال بر وصف و اسم بسیاری از اطعمه و مجالس پذیرایی و رسومی که در آنها وجود داشته، اهمیت دارد. این اشعار و هم چنین چند رساله کوچک دیگر به نام "داستان مزعفر و بغرا" و داستان "برنج و بغزا" و "خوابنامه بسحق" و "فرهنگ دیوان اطعمه" از اصطلاحات کهنه طباخی ایران تا عصر شاعر و "قصیده‏اى در مدح کجرى" (نوعى طعام هندى) از مهمترین آثار وی  بود. "دیوان بسحق" را نخستین بار "میرزا حبیب اصفهانی" بر اساس نسخه خطی مورخ 970 ه.ق، موجود در گنجینه (موزه) بریتانیا، در استانبول به چاپ رساند. همین نسخه بارها در شیراز تجدید چاپ شد. در سال 1971 میلادی رساله ‌ای تحقیقی به نام "ابواسحاق و فعالیت ادبی او" به وسیله منقد ادبی، "عبدالغنی میرزایوف" در شهر "دوشنبه" منتشر شد. هم چنین برخی از پژوهندگان اروپایی مانند "ادوارد براون" و "یان ریپکا" در آثار خود، شرح حال او را آورده‌اند. "ذبیح‌الله صفا" نیز در کتاب "تاریخ ادبیات در ایران"، به تفصیل از احوال و اشعارش یاد کرده و می‌نویسد: "... اوصاف سخن او خالی از بیان آرزوهای پنهانی طبقات محروم جامعه آن زمان و شاید خود شاعر نبوده و حتی در پشت پرده این اوصاف اغذیه و اطعمه، گاه به بعضی از معاصرین خود می‌تاخته است..." 
تاریخ وفات بسحق را بین سال های 827 و 830 ه.ق ذکر کرده اند، اما "علی نقی بهروزی" گفته: سنگِ مزارِ بسحق را در زاویه‏ جنوب غربى تکیه "چهل تنان" شیراز، در یک کیلومتری شمال زیارتگاه "حافظ" یافته که بر آن سال وفات او 840 ه.ق، ذکر شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۰۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۱۰

ابواسحاق اطعمه

خلاصه زندگی نامه

 فخرالدین ابواسحق احمد حلاج شیرازی متخلص به بسحق، معروف به حلاج و ملقب به اطعمه، شاعر مبتکر در شیوه خود، در نیمه دوم قرن هشتم بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع