ابراهیم خان قاجار ملقب به ظهیرالدوله و اعتضاد الدوله، فرزند مهدی‌ قلی‌خان‌ پسر محمدحسن‌خان‌ قاجار و برادرزاده آقا محمدخان‌ قاجار است. از تاريخ تولد ابراهیم خان اطلاعی در دست نیست ولی پس‌ از درگذشت‌ یا قتل پدرش،‌ در 1163 شمسی در جریان‌ محاصره استراباد توسط زندیان‌، به‌ فرمان‌ عمویش‌ آقا محمد خان‌ همراه‌ مادرش‌، آسيه خانم، دختر محمد خان قاجار (از امراى بزرگ ايل قاجار) و‌ خواهر سلیمان‌ خان‌ اعتضاد الدوله‌، به‌ باباخان‌ (فتحعلی‌ شاه) سپرده‌ شد. باباخان‌ این‌ زن‌ را به‌ عقد خود درآورد و از او صاحب‌ دو دختر و یک‌ پسر (شاهزاده‌ محمد قلی‌ میرزا ملک ‌آرا) گردید. در اوایل‌ پادشاهی‌ فتحعلی‌ شاه‌ جسد آقامحمدخان‌ را از تفلیس‌ به‌ تهران‌ آوردند، ابراهیم‌خان‌ همراه‌ عباس‌ میرزا و چندتن‌ دیگر از شاهزادگان‌ مأمور استقبال‌ شد. همچنین‌ در 1179 شمسی به‌ فرمان‌ فتحعلی‌ شاه‌ همراه‌ با لشکری‌ برای‌ انتظام‌ امور عراق‌ و فارس‌ روانه چمن‌ گندمان‌ گردید. در ادامۀ این‌ مأموریتها در 1180 شمسی برای‌ آرام‌ کردن‌ گیلان‌ و سامان‌ دادن‌ به‌ وضع‌ آن‌ ایالت‌ به انجا رفت‌ و از عهده مأموریت‌ خود به‌ خوبی‌ برآمد. در سال 1217 هنگامی كه اللهیارخان‌ قلیچی‌ و جعفرخان‌ بیات‌ در خراسان‌ شورش‌ کردند؛ فتحعلیی‌شاه براى سامان دادن به نظم خراسان به آن منطقه رفت، ظهیرالدوله را نیز با ده هزار سوار و پیاده عازم‌ سبزوار گردید.. مهم‌ترین مسئولیت ظهیرالدوله، حكومت وى در كرمان بود. ظهیرالدوله زندگى خود را از طریق عواید املاك شخصى خود اداره می‌كرد و از مال دیوانى براى امور شخصى صرف نمی كرد. در ایام محرّم مراسم روضه‌خوانى و اطعام و زیارت عاشورا را مرتب برگزار می نمود و خود در مجلس روضه‌خوانى با پاى برهنه خدمت می ‌كرد. 
علاوه بر اينكه ابراهيم‌خان پسر عموى فتحعلى  شاه بود و به این مناسبت، در منابع از او با عناوین عموزاده و ابراهيم‌ خان عمو یاد شده، فرزند خوانده فتحعلى شاه نيز محسوب می‌شد. بعدها نخستين فرزند فتحعلى شاه، به نام همايون سلطان و ملقب به خانم خاتمان و نواب متعاليه، به همسرى ظهيرالدوله درآمد و بدين سان ابراهيم خان داماد فتحعلى شاه نيز بود. ظهیرالدوله‌ به‌ هنگام‌ در گذشت‌ 21 دختر و 20 پسر از خود برجای‌ گذاشت.  یکی‌ از فرزندان‌ او عباسقلی‌خان‌ بود که‌ جانشین‌ پدر در کرمان‌ گردید.  فرزند دیگر او رستم‌خان‌ با گوهر خانم‌، دختر فتحعلی‌ شاه‌ ازدواج‌ کرد.  مشهورترین‌ فرزند او حاج‌ محمد کریم‌ خان‌ کرمانی‌ است‌ که‌ بعدها از پیشوایان‌ برجسته شیخیه‌ گردید. 
مهم‌ترین‌ دوره حیات‌ سیاسی‌ ظهیرالدوله‌، روزگار بلند فرمانروایی‌ او در شهر کرمان‌ است‌. در منابع درباره سال به حكومت رسیدن و مدت حكومت وى در كرمان اختلافاتى وجود دارد. برخى منابع تاریخ حکومت او را در کرمان، به اختلاف، سال 1216 را براى حكومت او ذكر كرده‌اند و  در برخى منابع دیگر سال 1218 ذكر شده است. او که‌ اخلاقاً شخصی‌ معتدل‌ و مردم‌دار بود، توانست‌ در این‌ مدت‌ ویرانی هایی‌ را که‌ عمویش‌ آقا محمدخان‌ قاجار براین‌ شهر وارد کرده‌ بود، تا حدودی‌ ترمیم‌ کند. وی‌ با مردم‌ ستم‌دیدۀ كرمان‌ رفتاری‌ مسالمت‌آمیز داشت‌ و درآبادانى‌ این‌ شهر بسیار كوشید و بناها و قنوات‌ و مزارع‌ بسیاری‌ در شهر و اطراف‌ آن‌ احدث‌ كرد. از حوادث‌ دوران‌ حكومت‌ ظهیرالدوله‌ در كرمان‌، شورش‌ محمد خان‌ پسر اعظم‌ خان‌ افغان‌ بود. ظهیرالدوله‌ در دوران‌ فرمانروایى‌ دراز مدت‌ خود در كرمان‌ بارها به‌ مناطق‌ مختلف‌ آنجا و نیز سیستان‌ و بلوچستان‌ سفر كرد و آن‌ نواحى‌ را از تصرف‌ خوانین‌ شورشى‌ بلوچ‌ بیرون‌ آورد و به‌ حكومت‌ خود منضم‌ كرد. چرایی به حکومت رسیدن ابراهیم خان در کرمان بعد از حمله آقامحمدخان به كرمان، این منطقه حاكم واقعى نداشته و محمدحسین‌خان، حاكم پیش از ظهیرالدوله، نیز از عهده امور كرمان برنیامده بود. افزون بر این، بعد از كشتار آقامحمدخان در كرمان، احتمال و زمینه جدا شدن و استقلال كرمان و بلوچستان از ایران و حتى ضمیمه شدن آنها به قلمرو حكمرانان افغان نیز وجود داشت و ظهیرالدوله براى جبران و ترمیم خرابیها و دلجویى از مردم كرمان، حاكم آنجا شد. در زمان حكمرانى وى اهل علم و صنعت و كسب و تجارت از شهرهاى دیگر به كرمان رفتند، از جمله شیخ نعمت‌اللّه بحرینى و شیخ عبدالحسین احسائى، آخوند ملاعلى اعمى از خراسان و آقامحمدكاظم از شیراز. در اثر اقدامات ظهیرالدوله، یك محیط علمى و ادبى مهمی در كرمان پدید آمد،  وى بسیارى از قناتهایى كه صاحبانشان در كشتار آقامحمدخان کشته شده بودند، را آباد كرد و مسجد و مدرسه و، حمام، و بازارى به نام خود ساخت و تا حد امكان برای آرامش و آسایش مردم كوشید. 
ابراهیم خان ظهیرالدوله در دوران فرمان روایی در کرمان اقدام به ایجاد بناهایی ارزنده در مرکز شهر و جنب مجموعه گنجعلیخان نمود که امروز این بناها یکی از چند مجموعه تاریخی کرمان را تسکیل می‌دهد این مجموعه عبارت است از بازار حمام آب انبار مدرسه و... مجموعه ابراهیم خان تا حدود زیادی از فضاهای معماری صفوی الهام گرفته و اکنون یکی از مجموعه‌های با ارزش و زیبای آثار تاریخی کرمان است. تاسیس مدرسه ابراهیم خان یا ابراهیمیه ( 1196 شمسی)   در این‌ مدرسه‌ كه‌ اكنون‌ نیز برجاست‌، نمونه‌های‌ زیبایى‌ از كاشى‌ كاری‌ و مقرنس‌ سازی‌ و گچ ‌بری‌ به‌ چشم‌ مى‌خورد. از تزیینات‌ جالب‌ دیگر آن‌ سنگ‌ یك‌ پارچه ‌ای‌ است.‌ از مرمر كه‌ آیه «سَلام‌ٌ عَلى‌ اِبْراهِیم‌َ» (اشاره‌ به‌ بانى‌ این‌ مدرسه‌ و مجموعه اطراف‌ آن‌) بر روی‌ آن‌ كنده‌ شده‌ است‌. ظهیرالدوله‌ برای‌ پاره‌ای‌ از اماكنى‌ كه‌ ساخته بود‌، موقوفاتى‌ نیز برقرار كرده، از جمله‌ برای‌ مدرسۀ خود موقوفاتى‌ تعیین‌ كرد‌ كه‌ پس‌ از درگذشت‌ او فرزندش‌ حاج‌ محمدكریم‌ خان‌ تغییراتى‌ در آن‌ داد‌. در این مدرسه كتابهاى شیخیه تدریس می ‌شد. همچنین مدرسه داراى بیمارستان و چاپخانه ای مجهز بود.این‌ مدرسه‌ اكنون‌ مركز آموزش‌ و نشر عقاید فرقۀ شیخیۀ كریم‌خانى‌ است. احداث مجموعه ابراهیم خان این مجموعه شامل حمام‌، بازار، آب‌انبار و خلوتخانه‌ است‌ كه‌ بر روی‌ هم‌ مجموعه ابراهیم‌خان‌ را تشكیل‌ مى‌دهند. طرح‌ این‌ مجموعه‌ را ظهیرالدوله‌ با الهام‌ از معماری‌ عصر صفوی‌ ریخته‌ است‌ و اكنون‌ نیز یكى‌ از مجموعه‌های‌ تاریخى‌ و زیبای‌ شهر كرمان‌ به‌ شمار مى‌رود. ساخت دروازه ارک ( 1189 شمسی)   دروازه ارگ کرمان که دروازه پنجم شهر و رو به شمال گشوده می شد و به دروازه باغ نیز معروف بود از دیگر ساخته های ظهیرالدوله در کرمان است. همچنین وى ارگ گواشیر را از سمت غربى وسعت داد و باغ گلشن را احداث كرد و نیز خانه‌هاى متعدد، توپخانه و قودرخانه بنا كرد. 
ظهیرالدوله‌ فرمانروایی‌ ادیب‌ و شعرشناس‌ بود. خود گاه‌ شعر می‌سرود و "طغرل‌" تخلص‌ می‌کرد. غالب‌ تذکره‌ نویسان‌ دوره قاجار نام‌ و احوال‌ او را در میان‌ سرایندگان‌ این‌ عهد آورده‌ و اشعاری‌ از او به‌ دست‌ داده‌اند. وى ارادت خاصى به شیخ احمد احسائى داشت و در هنگام اقامت شیخ در یزد به دیدار او رفت. 
ظهیرالدوله تا 1240 حاكم كرمان بود و در این سال، هنگامی ی كه كه به تهران رفته بود، بیمار شد و درگذشت . پس از فوت وى، پسر بزرگ‌اش و نوه فتحعلى شاه، عباسقلیی‌ خان، به جاى پدر حاكم كرمان شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۸:۴۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۸:۴۳

ابراهیم خان ظهیرالدوله

خلاصه زندگی نامه

 ابراهیم خان قاجار ملقب به ظهیرالدوله و اعتضاد الدوله، حاكم مشهور كرمان در دوره فتحعلى شاه قاجار که در دوران فرمان روایی در کرمان مبادرت به ایجاد یک سری بناهای بسیار ارزنده در مرکز شهر و جنب مجموعه گنجعلی خان نمود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع