آیت الله سید محمد حسن حسینى معروف به "میرزاى شیرازى" در 15 جمادى الاول سال 1230 هجرى قمرى در شیراز و در خاندان مشهور و بر جسته اى که همگى از دانشمندان دینى بودند چشم به دنیا آمد. پدر بزرگوار او میرزا محمود در زمره عالمان دینى بود و در دستگاه حکومت شیراز به کار نویسندگى اشتغال داشت. میرزا محمد حسن تازه به دنیا آمده بود که پدر خود را از دست داد و پس از مرگ پدر تحت تربیت دایى بزرگوارش "سید حسین موسوى" مشهور به "مجد الاشراف" که از عالمان دینى بود قرار گرفت. میرزای شیرازی پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی حوزوی در شیراز برای ادامه تحصیلات خود نزد استادان بزرگ به اصفهان مهاجرت کردند و پس از آن به کربلا و نجف رفتند. ایشان در نجف به زمره شاگردان "شیخ انصاری" پیوستند. پس از وفات "شیخ انصاری" میرزای شیرازی به جای ایشان مسئولیت بزرگ مرجعیت را بر عهده گرفتند. ایشان به واگذاری امتیاز خرید و فروش "توتون و تنباکو" که در زمان ناصرالدین شاه به کمپانی ساختگی تحت حمایت انگلستان اعتراض کردند و پس از آن فتوای را صادر کردند که دربار ناصرالدین شاه را وادار به لغو این امتیاز نمود. میرزای شیرازی در سال 1312 هجری قمری فوت کردند و در نجف به خاک سپرده شدند.  
آیت الله میرزای شیرازی در 4 سالگى به مکتب رفت و پس از فراغت از درسهاى اولیه در 6 سالگى وارد حوزه علمیه شد و به فراگیرى علم و دانش پرداخت تلاشى که تا آخرین لحظات زندگى سراسر افتخارش آنرا ادامه داد. هوش سرشار و حافظه قوى این کودک اساتید او را به شگفتى وا داشت. هنوز کودکى 8 ساله بود که بر فراز منبر مسجد وکیل شیراز قرار گرفته همانند واعظان با تجربه با خواندن متن کتاب اخلاقى "ابواب الجنان" مردم را به حقیقت طلبى و سعادت جویى و خداخواهى و خودسازى دعوت نمود. هنوز موى بر رخسارش نروییده بود که کتاب مهم و فقهى "شرح لمعه" را در حوزه علمیه شیراز براى شاگردانى که گاه از استاد بزرگسال تر بودند، تدریس مى کرد. حاکم شیراز به پاس خدمات پدرش (میرزا محمود) مسئولیت مهمى در حکومت شیراز به وى پیشنهاد کرد. از طرفى نیز استاد گرامى اش "شیخ محمد تقى" او را براى ادامه تحصیل، تشویق به ترک وطن و هجرت به اصفهان نمود. بالاخره میرزا محمد حسن دانش پژوهى را بر امور دیوانى و حکومتى ترجیح داده، در سال 1248 ق. به سوى اصفهان بار سفر بست. 
حوزه علمیه اصفهان در آن روزگار از پررونق ترین حوزه هاى علمیه جهان تشیع بود و از نظر علمى با مهمترین حوزه علمیه شیعه یعنى نجف برابرى مى نمود میرزا با ورود به اصفهان در مدرسه صدر مستقر شد و آیت الله شیخ محمد تقى اصفهانى صاحب کتاب مشهور "هدایت المسترشدین" را به استادى برگزید. پس از گذشت چند روز آیت الله میرزاى شیرازى احساس کرد درس عمومى استاد عطش فراوان دانش پـژوهى او را بر طـرف نمى کند و نمـى تواند بدان بسنده نماید. از این رو به محضر استاد رفت و تقاضا کرد تا براى او و چند نفر از دوستانش تدریس خصوصى شروع کند. استاد با فراستى که داشت قابلیت و ظرفیت فوق العاده این شاگرد را حدس زده، با پیشنهاد او موافقت کرد. بدینسان میرزاى شیرازى فرصتى یافت تا ساعتى پیش از درس عمومى استاد، بطور خصوصى استفاده نماید ولى متأسفانه این فرصت دیرى نپایید و آیت الله شیخ محمد تقى اصفهانى در سال 1248 ق به دیار ابدیت پر کشید. میرزاى شیرازى پس از درگذشت استاد، در درس آیت الله "سید حسن بیدآبادى" مشهور به مدرس حاضر شد و تا پایان عمر خاطره شیرین این درس را به یاد داشت و از این استاد با عنوان "سیدنا الاستاد" نام مى برد. در همین دوران به درس آیت الله حاج محمد ابراهیم کلباسى نیز مى رفت. میرزاى شیرازى 20 ساله بود که آیت الله "سید حسن بیدآبادى" قدرت علمى او را تائید کرد و براى او اجازه اجتهاد نگاشت.  
میرزاى شیرازى تا 29 سالگى در اصفهان ماند ولى جان عطش زده او که براى یافتن حقیقت و فراگیرى دانش قرارى نداشت اینک قصد دیار نجف و کربلا نموده بود. او مى رفت تا در کنار مرقد مطهر امیر مؤمنان(ع) و در دیار عاشقان کربلاى حسینى گمشده خویش را بجوید و اساتید دیگرى بیابد و از خرمن دانش آنها خوشه و توشه بر گیرد. میرزا مدتى را در کربلا اقامت گزید و در این دوران از درس استادانى همچون آیت الله "شیخ حسن کاشف الغطا"، آیت الله "شیخ حسن نجفى"(صاحب جواهر)، آیت الله "سید ابراهیم قزوینى" (صاحب ضوابط) و آیت الله "شیخ مشکور حولائى" بهره ها گرفت ولى چون خود را از این درسها بى نیاز دید، قصد برگشت به اصفهان نمود. صاحب جواهر که در این دوران به عظمت مقام علمى و معنوى میرزاى شیرازى پى برده بود نامه اى به حاکم شیراز و مردم آن سامان نوشته و در آن میرزاى شیرازى را با عظمت بسیار ستود و خواستار قدردانى و بهره جویى کامل از شخصیت والاى او شد. آیت الله میرزاى شیرازى کربلا را ترک گفت و قبل از رفتن به اصفهان وارد نجف شد و در درسهاى مهم آن روزگار شرکت جست ولى با این همه براى ماندن در نجف قانع نشده دوباره قصد برگشت به اصفهان کرد تا اینکه "شیخ على نهاوندى" از شاگردان آیت الله العظمى "شیخ مرتضى انصارى" به ایشان خبر داد که طلبه بسیار با استعدادى بنام میرزا محمد حسن شیرازى از اصفهان به نجف آمده است ولى درسها او را قانع نکرده، قصد برگشت به اصفهان را دارد. "شیخ انصارى" پیشنهاد کرد تا در جلسه اى که بعد از ظهر همان روز در حرم مطهر امیرالمؤمنین(ع) برگزار مى شود با میرزاى شیرازى ملاقات کند. شیخ على نهاوندى به میرزاى شیرازى خبر داد و هردو به دیدار شیخ شتافتند. شیخ اعظم مسئله اى علمى از میرزاى شیرازى سؤال کرد. میرزاى شیرازى پاسخ گفت ولى شیخ انصارى با استدلال محکم آن جواب را ابطال کرد و فرضیه دیگرى را مطرح کرد میرزاى شیرازى جواب شیخ را قبول کرد و به بطلان جواب خویش اعتراف نمود شیخ انصارى مجدداً جوابى را که خود بیان کرده نیز باطل کرد و جواب سومى را بیان نمود و میرزا به بطلان جواب دوم و صحت جواب سوم معترف شد ولى شیخ باز جواب سوم را ابطال کرده و جوابى دیگر داد. این سؤال و جوابها هفت بار ادامه یافت میرزاى شیرازى با مشاهده قدرت استدلال و تسلط فوق العاده علمى شیخ شگفت زده شد و با استفاده از ذوق سرشار خویش، بیتى از اشعار سعدى را خواند که بیانگر انصراف از تصمیم خویش (هجرت از نجف) بود: چشم مسافر چو بر جمال تو اُفتد *** عزم رحیلش بدل شود به اقامت بدینسان میرزاى شیرازى به حلقه یاران خاص "شیخ انصارى" مى پیوندد رابطه اى که تا پایان عمر شیخ استوار مانده و از استادى و شاگردى بسى فراتر مى رود بطوریکه شیخ انصارى چون کتاب مهم "فرائد الاصول" خویش را مى نگارد با اصرار زیاد از میرزاى شیرازى مى خواهد که آنرا تصحیح کند.  
در سال 1281 ق هنگامیکه جامعه تشیع در آتش غم جانکاه رحلت "شیخ انصارى" مى گداخت و منصب مرجعیت شخص دیگرى را مى طلبید عده اى از علماى بنام حوزه نجف در خانه میرزا "حبیب الله رشتى" گرد آمدند تا براى این مهم چاره اى بیندیشند. آنان پس از گفتگو میرزاى شیرازى را براى این کار شایسته دیدند. سپس به خانه او رفتند و موضوع را با او مطرح نمودند. میرزا در ابتدا به شدت با این پیشنهاد مخالفت کرد و گفت: «فتاوى و نظریات من آماده نیست و در میان شما فقیهى همچون آقا حسن نجم آبادى است.» آقا حسن نجم آبادى به سخن در آمد و گفت: «به خدا سوگند که پذیرفتن مرجعیت براى من حرام است. مرجعیت محتاج شخصى فقیه و سیاستمدار و آشناى به مصالح زمان است و آن شخص شما هستید و فراهم کردن فتاوى براى شما کار بسیار کوچکى است.» میرزاى شیرازى باز هم بر سر انکار بود تا اینکه یکى از میان این جمع گفت: جناب میرزا شما قائل به ولایت فقیه مى باشید؟ میرزا جواب مثبت داد. گوینده ادامه داد: آیا شما این عده را که در خدمت شما هستند فقیه مى دانید؟ میرزا بار دیگر به سخن او پاسخ مثبت داد. گوینده ادامه داد: پس این فقها حکم مى کنند که پذیرفتن مرجعیت بر شما لازم است. اینجا بود که میرزاى شیرازى در حالیکه قطرات درشت اشک صورتش را پوشانده بود گفت: «به خدا سوگند هرگز فکر نمى کردم این مسئولیت بزرگ را به عهده بگیرم و بار سنگین مرجعیت را به دوش کشم.»  
اسلام دین کامل و همه جانبه اى است که براى اداره سعادتمندانه و دنیاى مردم آماده است از این روى عالمان دینى نمى توانند زهدى جامعه گریز پیشه کنند بلکه باید داراى بینش سیاسى عمیق و نگرش ژرف و دشمن شناس باشند و به موقع براى حفاظت از کیان اسلام و مسلمین اقدامات لازم را معمول دارند. همه آزادیخواهان جهان میرزاى شیرازى را قهرمان حماسه تنباکو مى دانند ولى با دقت در زندگى او مى یابیم که سراسر زندگى او سرشار از این حماسه هاى دینى و اقدامات غیورانه مذهبى و اسلامى است که تنها یکى از آنها حماسه پیروز تنباکو است. برخى از این اقدامات عبارتند از:   دفاع از شیعیان مظلوم افغانستان در آن روزگار پیر استعمارگر "انگلستان" در هر کجاى وطن اسلامى افرادى جیره خوار و مزدور داشت که به گونه اى سعى در از بین بردن وحدت مسلمانان و بر باد دادن عزت و عظمت و تباه نمودن سرمایه هاى مادى و معنوى و انسانى آنان داشت. از آن جمله در افغانستان فردى بنام (عبدالرحمن محمد زایى) با دامن زدن به اختلاف شیعه و سنى و کشتار بیرحمانه و مظلومانه شیعیان سعى در پیاده کردن نقشه هاى انگلستان داشت. تا آنجا که در یک کشتار دسته جمعى آنقدر از شیعیان را کشت که از سرهاى آنان تپه اى تشکیل شد که بعدها بنام تپه سرها معروف گشت. میرزاى شیرازى پس از اطلاع از این واقعه ناگوار دست به اقدامات مهمى زد از جمله در تلگرافى به ملکه انگلستان خواستار قطع دست این نوکر جنایتکار سیاست انگلیس شد و فعالیتهاى او موجب پایان گرفتن این اعمال جنایتکارانه شد.   ایجاد وحدت تشیع و تسنن از مهمترین عوامل بقا عزت و عظمت جامعه اسلامى وحدت تمامى گروههاى مسلمین است. همانگونه که عامل ذات و تباهى این امت نیز تفرقه و جدایى اقشار آن است. میرزاى شیرازى با نقشه ها و طرحهاى مختلف سعى در ایجاد وحدت میان برادران شیعه و سنى داشت که از آن جمله به اقدامات ذیل مى توان اشاره کرد: انتقال حوزه علمیه تشیع از شهر نجف به شهر سنى نشین سامرا، پرداخت مستمرى و کمکهاى مادى به طلاب و علماى سنى همانند طلاب و علماء شیعه، ایجاد امکانات رفاهى براى برادران اهل سنت و تشیع بصورت یکسان، خنثى سازى نقشه هاى مختلف دشمن براى ایجاد اختلاف و تحمل کردن مشکلات این مسیر از جمله به شهادت رسیدن فرزندش، برخورد با افراد نا آگاه و عالم نما که تحت عنوان محبت به اهل بیت و اظهار نفرت از دشمنانشان قصد اختلاف افکنى میان شیعه و سنى داشتند.   تربیت و اعزام مبلغان ویژه براى مناطق حساس و زیر سلطه انگلیس نظیر تبت و کشمیر جلوگیرى از تجاوز یهودیان به مسلمانان همدان جلوگیرى از خرید زمین هاى شهر طوس توسط دولت روسیه و نقش بر آب کردن توطئه روسیه در این رابطه   فرستادن آیت الله سید عبدالحسین لارى به عنوان نماینده خود به منطقه حساس جنوب ایران آیت الله میرزای شیرازی سد محکمى در مقابل تجاوزات انگلیس بود و مبارزات آزادى خواهانه مردم جنوب علیه انگلیس را رهبرى مى کرد و براى مدتى در آنجا اقدام به تشکیل حکومت اسلامى نمود.  
ایران در دوران حکومت سلسله قاجاریه یکى از اسفبارترین دورانهاى خود را مى گذراند. هر روز به یکى از دشمنان این مرز و بوم امتیاز تازه اى واگذار مى شد و دست آنها براى سلطه بر این کشور گشوده تر مى گشت. گاه این امتیازها آنقدر ظالمانه و نابخردانه بود که از سوى دشمنان نیز "بخشیدن ایران توسط شاه" نام مى گرفت.   واگذارى امتیاز خرید و فروش "توتون و تنباکو" در داخل و خارج کشور به کمپانى ساختگى "رژى" یکى از این امتیاز بخشى ها بود. طرف اصلى این قرارداد دولت انگلیس بود که در پشت ماسک کمپانى "رژى" و شخصى بنام "ماژور تالبوت" مخفى شده بود. در آن زمان یک پنجم مردم ایران به کار کشت و زرع و خرید و فروش تنباکو مشغول بودند و واگذارى این امتیاز به منزله واگذارى حق حیات یک پنجم مردم ایران به انگلیس بود و با توجه به اینکه انگلیسى ها اجازه داده شده بود که با استخدام و وارد کردن افراد مسلح تمامى راهها را تحت نظر بگیرند و تمامى کالاها را بازرسى کنند، مى توان اهمیت این قرار داد و ذلت آفرینى آن را تصور نمود. علاوه بر آن انگلیسى ها با اقداماتی سعى در متزلزل کردن پایه هاى اعتقادى مردم نیز داشتند. توجه به همه این جوانب بخوبى اهمیت این مسئله و حقیقت توطئه استعمار بر ضد ایران روشن مى شود.  از این رو بود که امام خمینى(ره) این اقدام مهم میرزاى شیرازى را اینگونه تعبیرکرد: «همان نصف سطر میرزاى شیرازى رضوان الله تعالى علیه مملکت ما را از توى حلقوم خارجى ها بیرون کشید». از اولین اقدامات سیاسى علیه این امتیاز، قیام مردم شیراز به رهبرى روحانى بزرگوار "فال اسیرى" بود که به تبعید ایشان و شهادت برخى از مردم منجر شد. در تبریز مردم به رهبرى آیت الله "مجتهد تبریزى" بپا خواسته و با تلگراف تندى به ناصر الدین شاه اعتراض و مخالفت خود را اعلام نمودند. مردم خراسان به رهبرى آیت الله حاج شیخ محمد تقى بجنوردى و آیت الله سید حبیب مجتهد شهیدى و دیگر عالمان آن دیار علیه امتیاز قیام نمودند و از ورود افراد کمپانى "رژى" به مشهد جلوگیرى نمودند. در اصفهان آیت الله "آقا نجفى" و آیت الله "محمد باقر فشارکى" و آقا منیرالدین مردم را علیه امتیاز بسیج مى نمودند. در تهران آیت الله "میرزا حسن آشتیانى" و آیت الله "شیخ فضل الله نورى" که هر دو از شاگردان میرزاى شیرازى بودند رهبرى قیام را در دست داشتند والبته سلسله جنبان همه این حرکتها میرزاى شیرازى بود.   فتوای میرازی شیرازی میرزای شیرازی در دو نوبت با تلگراف به ناصرالدین شاه اعتراض خود را نسبت به واگذارى امتیاز نشان داد و با شمردن مفاسد این گونه امتیازها، از او خواست به جاى تکیه بر خارجیان به ملت خود تکیه کند و مملکت را به خارجیان نفروشد. وى مطالب و موضوعات دیگرى را گوشزد کرد ولى چون گوش شنوایى نیافت و چاره دیگر نماند این دو سطر جاودانه را نگاشت: «الیوم استعمال توتون و تنباکو باىّ نحو کان در حکم محاربه با امام زمان صلوات الله علیه است» (حررّه الاقل محمد حسن الحسینى) این فتواى بظاهر ساده و کوتاه دریاى آشفته ایران را به طوفان وا داشت و در همه جا غوغا بپا نمود تا آنجا که ناصرالدین شاه در حرمسراى خود دستور آوردن قلیان داد ولى کسى اعتنا نکرد و چون از اطاق خود بیرون آمد زنان را مشغول شکستن قلیانهاى سلطنتى دید. جلسات متعدد و تهدیدهاى بسیار و پیشنهاد رشوه و هدیه از طرف دربار به علماى تهران سودى نبخشید و آنان را به شکستن فتوى وادار ننمود. بالاخره جمعیت مردم مؤمن با اجتماع در مسجد امام (مسجد شاه آن روز) به طرف دربار حرکت کرد و عده اى از آنان با شلیک مزدوران دربار به شهادت رسیدند فشار بیش از حد، دربار را وادار به لغو امتیاز نمود. میرزاى شیرازى هشدار داد که مواظب باشید در هنگام لغو قرارداد توطئه دیگرى نچینند و بند دیگرى بر پاى مردم ننهند. ولى گویا چنانکه باید به این هشدار بسیار مهم میرزاى شیرازى توجه نشد و دربار بصورت مخفیانه براى جبران خسارت کمپانى رژى نیم میلیون لیره (با بهره شش در صد) از بانک شاهى که در دست انگلیسیان بود وام گرفت و در عوض گمرکات بندر عباس و شیراز و بندر لنگه را به عنوان ضمانت در گروه آنان گذاشت.  
در سراسر عمر پر برکت میرزاى شیرازى مى توان مهمترین مشغولیت ذهنى و پراهمیت ترین وظیفه براى او را تلاش وى در راه تعلیم و تعلّم دانست. میرازى شیرازى از 4 سالگى که شروع به تحصیل علم کرد تا آخرین لحظات عمر نورانى خویش عاشقانه به این کار ادامه داد. تا آنجا که در آخرین لحظات عمر وى برخى از او چند سؤال مى کنند و پاسخى نمى شنوند و گمان مى کنند میرزا مرده است و یا هشیارى کامل براى پاسخ دادن را ندارد. یکى از شاگردان میرزا که از عشق او به مسائل علمى آگاه است مى گوید: «یک مسئله علمى و فقهى از او بپرسید اگر توان داشته باشد و زنده باشد حتماً جواب خواهد گفت: آنان یک مسئله فقهى را مطرح مى کنند و بعد با کمال شگفتى مى بینند میرزا با زحمت تمام و صداى ضعیف شروع به پاسخ و بحث در رابطه با آن سؤال مى کند.» میرزاى شیرازى در طول عمر خویش شاگردان مبرزى را تربیت کرد که هر کدام ستاره اى شدند و آسمانى را با نور خویش منور نمودند. از آن جمله به افراد زیر مى توان اشاره کرد آیات عظام: میرزا محمد تقى شیرازى، شیخ عبدالکریم حائرى (موسس حوزه علمیه قم)، میرزا حسین نائینى، شهید شیخ فضل الله نورى و سید محمد کاظم یزدى 
میرزاى شیرازى مدت 82 سال با کمال افتخار زندگى کرد و در سال 1312 یاران را وداع گفت. ایشان در آستان مقدس علوى و در کنار درب طوسى که به حرم مطهر على(ع) گشوده مى شود در مدرسه اى که خود بنا نهاده بود به خاک سپرده شد.  

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۶:۵۸

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۶:۵۹

آیت الله میرزای شیرازی

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله سید محمد حسن حسینی، از مراجع تقلید شیعه که فتوای ایشان در زمان ناصرالدین شاه منجر به لغو امتیاز "توتون و تنباکو" شد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع