آیت‌الله مسلم ملکوتی در 7 شهریور سال 1302 مطابق با 17 محرم 1342 هجری قمری در "سراب" از توابع آذربایجان شرقی در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد. پدرش مشهدی یوسف، کشاورزی متدین بود و با علمای منطقه ارتباط مستمر داشت.آیت الله ملکوتی پس از پشت سر گذاشتن تحصیلات مقدماتی به فراگیری علوم دینی پرداخت و در حوزه های علمیه تبریز، قم، مشهد و نجف از محضر اساتید بزرگی بهره جست و از مراجع تقلید شیعیان شد.وی از مبارزان نهضت امام خمینی(ره) بود و به مبارزه علیه رژیم طاغوت پرداخت. آیت الله ملکوتی بعد از انقلاب اسلامی موفق شد به ادوار اول و دوم مجلس خبرگان رهبری به عنوان نماینده مردم آذربایجان شرقی راه پیدا کند. همچنین وی نماینده ولی فقیه و امام جمعه تبریز بود و در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم عضویت داشت.آیت الله ملکوتی در اردیبهشت 1393 در سن 91 سالگی در تهران دار فانی را وداع گفت. 
آیت‌الله ملکوتی از پنج سالگی نزد پدرش به آموختن روخوانی و حفظ قرآن پرداخت، در شش سالگی حافظ سوره‌های قرآن از اوّل تا سوره قاف بود، سپس نزد یکی از علمای منطقه به تکمیل آموخته‌های خود پرداخت و در مدتی اندک خواندن، نوشتن و قرآن مجید را فراگرفت. سپس برای ادامه تحصیل به شهر سراب در چهار کیلومتری زادگاهش رفته و در آن شهر کتاب‌های متداول ادبی از قبیل مقدمات، سیوطی، شرح جامی، مغنی، مطول و مقداری از منطق و اصول فقه مانند کتاب‌های حاشیه و معالم را نزد علمای آن زمان همچون میرزا رضاقلی، میرزا یعقوب، میرزا غلامعلی اصغری و میرزا حسین محدثی فرا گرفت.وی در 17 سالگی برای ادامه تحصیل به تبریز مهاجرت کرد و در مدرسه طالبیه مشغول تحصیل شد و به مدت چهار سال از علمای آن عصر، کتاب‌های شرح لمعه، رسائل، مکاسب و کفایه را فرا گرفت. اساتید او در این زمان آیت الله سید مهدی انگجی، میرزا فتاح شهیدی (نماینده آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی)، حاج میرزا محمود دوزدوزانی و سید محمد بادکوبه‌ای و جمعی دیگر بودند؛ همچنین وی در طول اقامت و تحصیل مستمر در حوزه علمیه تبریز، کتاب‌هایی را که پیش‌تر خوانده بود به طلاب تدریس می‌کرد. مهاجرت به قمآیت الله ملکوتی در سال 1321 پس از به پایان رساندن دوره سطح در حوزه علمیه تبریز، برای ادامه تحصیل و بهره‌گیری از علماء حوزه علمیه قم، به شهر قم مهاجرت کرد. در آن زمان به دلیل تلاش‌های شیخ عبدالکریم حائری، بنیان‌ گذار حوزه علمیه قم علمایی در این حوزه تربیت شده و حضور داشتند.آیت الله ملکوتی از حوزه درسی فقه و اصول شیخ عبدالنبی نمازی، فیض، سیدمحمد حجت‌کوه کمری بهره برده در زمره طلاب ممتاز درس آنان محسوب می‌شد.او همچنین از شاگردان برجسته امام خمینی(ره) و مورد علاقه و توجه وی بود، در حوزهٔ درس علوم عقلی ایشان حضوری مداوم داشت و تا آخرین سال‌هایی که امام خمینی(ره) فلسفه تدریس می‌کرد جزو شرکت‌کنندگان در درس‌های او بود. زمانی که امام خمینی(ره) تدریس خارج را شروع کرد، آیت‌الله ملکوتی مشتاقانه از درس امام استفاده کرد و دیگران را نیز به این کار ترغیب می‌نمود.در زمان اقامت وی در قم، آیت‌الله بروجردی که تا آن زمان بعد از مراجعت از نجف اشرف در شهر بروجرد اقامت می ‌کرد در پاسخ به دعوت جمعی از بزرگان قم از جمله امام خمینی(ره) به قم آمد و آیت‌الله ملکوتی تا زمان مهاجرت به نجف در دروس او شرکت می‌کرد.آیت‌الله ملکوتی در کلاس علم فلسفه از آیت ‌الله میرزا مهدی مازندرانی، آیت‌الله شیخ ابوالقاسم اصفهانی، آیت‌الله میرزا مهدی آشتیانی و آیت‌الله علامه طباطبائی و امام خمینی(ره) کسب فیض کرد و قسمت الهیات شرح منظومه را به طور خصوصی نزد علامه طباطبائی خواند. سفر به مشهدآیت‌الله ملکوتی در یک دوره یک ساله به همراه دوستانش، همچون احمدی میانجی، موسوی اردبیلی، و حقی سرابی به مشهد مقدس رفت و در مدرسه "خیرات‌خان" سکونت گزید. در این حوزه در درس فقه و معارف دینی استادانی چون سیدیونس اردبیلی و میرزا مهدی غروی اصفهانی شرکت جست و نزد آیت‌الله شیخ محمدرضا کرباسی، ریاضیات و هیئت را آموخت. بخشی از شرح اشارات را نیز نزد آیت‌الله شیخ سیف‌الله ایسی میانجی فراگرفت و آنگاه دوباره به قم بازگشت. عزیمت به نجفآیت‌الله ملکوتی، پس از 13 سال اقامت و تحصیل مداوم و استفاده عمیق از استادان بزرگ فقه، اصول و فلسفه در قم و مشهد، در سال 1334 برای تکمیل اندوخته‌های علمی و کسب معارف بیشتر، از استادان حوزه علمیه نجف اشرف، عازم این شهر شد و پس از ورود در درس‌های خارج فقه و اصول آیت‌الله سیدمحسن حکیم، آیت‌الله سید عبدالهادی شیرازی، آیت‌الله سید محمود شاهرودی، آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی و آیت‌الله شیخ حسین حلّی حاضر شد و به مدت 12 سال از این استادان بهره برد و در این مدت یک دوره کامل درس اصول آیت‌الله خویی را به رشته تحریر درآورد و از شاگردان بارز وی بود. اجتهادآیت‌الله ملکوتی با بیش از سه دهه تلاش و فداکاری در وادی تحصیل و تحقیق در علوم مختلف حوزوی و علوم غریبه، سرانجام به اجتهاد رسید و از استادان بزرگی همچون آیت‌الله حجت، آیت‌الله سید عبدالهادی شیرازی، آیت‌الله حکیم و آیت‌الله خویی اجازه اجتهاد دریافت کرد و با شخصیت‌هایی مانند: آقابزرگ تهرانی، و علامه امینی ارتباط علمی و دوستی پیدا کرد و از محضر این دو بزرگوار نیز موفق به کسب اجازه روایت شد. 
آیت‌الله ملکوتی از همان دوران ابتدایی تحصیل در سراب و تبریز، به تدریس اهتمام داشت. او در کنار تحصیل، آموخته‌های خود را به طلاّب و روحانیون دیگر تعلیم می‌داد و در طول تدریس در حوزه‌های علمیه سراب، تبریز، قم، مشهد و نجف، طلاّب و روحانیون بسیاری را تعلیم و تربیت نمود، شاگردان او اغلب تبدیل به شخصیت‌های برجسته حوزوی و روحانیونی در مسئولیت‌های سیاسی و اجرایی شدند.آیت‌الله ملکوتی در حوزه علمیه قم، از استادان برجسته سطوح عالی به شمار می‌آمد و از این جهت، مورد توجه مراجع و طلاّب و روحانیون این حوزه بود. او علاوه بر کتاب‌های رسائل، مکاسب و کفایه، کتاب شفای بوعلی را در قم برای طلاب تدریس می‌کرد به طوری که آوازه علمی‌اش به حوزه نجف رسیده بود. از این رو، چون وارد این حوزه کهن شیعی شد با اینکه قصد داشت تنها به استفاده علمی از محضر بزرگان این حوزه بسنده کند و تدریس را موقتاً کنار بگذارد، با استقبال و درخواست طلاب و روحانیون نجف مواجه شد و او را به تدریس و تعلیم علمی واداشتند از این رو، وی در حوزه نجف، در مقبره میرزای شیرازی به تدریس رسائل، مکاسب، کفایه، شرح اشارات، شرح منظومه، اسفار، ریاضیات و علم هیئت همّت گماشت.آیت‌الله ملکوتی علاوه بر فقه و اصول، در فلسفه نیز صاحب نظر بود و بر کتاب‌های اسفار، منظومه سبزواری و شفای بوعلی حاشیه نگاشت. وی موفق شد تا آخرین روز اقامت خود در آن حوزه، علاوه بر فقه، اصول و... همچنان به تدریس فلسفه ادامه دهد، به گونه‌ای که درس فلسفه او در نجف منحصر به فرد شده بود.آیت‌الله ملکوتی در سال 1347 از نجف به قم آمد و پس از استقرار در حوزه علمیه قم، بنا به درخواست استادان و عالمان بزرگ این حوزه، به تدریس خارج فقه و اصول اقدام کرد. درس خارج فقه و اصول او تا 1357 به مدت یک دهه، همچنان به طور مستمر و پرنشاط ادامه پیدا کرد.آیت‌الله ملکوتی علاوه بر فقه، اصول، در فلسفه، حدیث، رجال، درایه که از علوم رایج در حوزه‌های علمیه به شمار می‌آید و نیز در رشته‌هایی همچون ریاضیات، هیئت، تاریخ اسلام و تاریخ گذشته و معاصر ایران نیز کار کرده در هر کدام از این رشته‌ها صاحب نظر بود. 
آیت الله ملکوتی هنگامی که امام خمینی در سال 1344  به نجف تبعید شد، در منطقه خان یونس، مکانی در میان کربلا و نجف، به استقبال امام خمینی رفت. آیت ‌الله ملکوتی در فعالیت‌های تبلیغی و اجتماعی خود و وقتی برای تبلیغ به شهر سراب و روستاهای اطراف آن می‌رفت از مبانی فکری و انقلابی امام خمینی(ره) الهام می‌گرفت.در آبان ماه سال 1356 که حرکت انقلاب با قتل مصطفی خمینی، روند تکاملی خود را آغاز کرد، آیت‌الله ملکوتی به عنوان عضو برجسته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در عرصه‌ های مختلف و سرنوشت ‌ساز انقلاب حضوری پررنگ داشت و در اکثر اعلامیه‌هایی که جامعه مدرسین صادر می‌کرد آیت‌الله ملکوتی اولین یا دومین امضا کننده بود. در بیانیه معروف و موصوف به خلع شاه از سلطنت امضای آیت‌الله ملکوتی اوّلین امضای در این بیانیه‌است.موضوعات بعضی از این بیانیه‌ها که در دوران محمدرضا پهلوی از سوی جامعه مدرسین صادر شد و امضای آیت‌الله ملکوتی هم در آنها به چشم می‌خورد، عبارت‌اند از: اعتراض به حمله مزدوران شاه به منازل مراجع، اعتراض به تشکیل دولت نظامی ازهاری، تلگرام به رئیس جمهور فرانسه، برای ورود امام به پاریس، اعتراض به جنایات عمال شاه، اعتراض به روی کار آمدن شاهپور بختیار و ... 
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران آیت‌الله ملکوتی با حکم کتبی امام خمینی(ره) برای حل اختلافات شهرستان زنجان مأموریت یافت و اختلافات عمیق و حساس را که بین عالمان و برخی گروه‌های دیگر آن جا وجود داشت، حل کرد. یک بار نیز به همین منظور به استان آذربایجان شرقی و تبریز اعزام شد و این مأموریت را انجام داد. امامت جمعه در تبریزامام خمینی او را به عنوان نماینده ولی فقیه در آذربایجان و امام جمعه شهر تبریز برگزید، قبلا دو روحانی در این سِمت در تبریز شهید شده بودند و اوضاع آذربایجان و تبریز، به خاطر فعالیت‌های وابستگان به حزب جمهوری خلق مسلمان، آشفته بود و کنترل آن بس دشوار و حتی غیرممکن به نظر می‌آمد و قبول این مسئولیت، به نوعی استقبال از مرگ بود.هم‌زمان با ورود آیت‌الله ملکوتی به تبریز، حزب جمهوری خلق مسلمان منحل و وابستگان آن از صحنه سیاسی خارج شده و به کشورهای همسایه گریخته بودند و این مشکل در ظاهر برطرف شده بود، ولی پیامدهای آن در سطح آذربایجان و به ویژه در تبریز، همچنان باقی بود. عده زیادی از روحانیون که معمولاً مقلد و طرفدار آیت‌الله شریعتمداری بودند، به عضویت حزب جمهوری خلق مسلمان درآمده و از سوی حکومت به انزوا کشیده شده بودند و بعضی از آنها به اتهاماتی دستگیر و محاکمه شده، در زندان به سر می‌بردند. علاوه بر این، در همین ایام، موضع گیری‌هایی که از سوی برخی بر ضد آیت‌الله خویی انجام گرفته بود، تعداد دیگری از روحانیون را نسبت به انقلاب دلسرد کرد و آنان را به انزوا کشانده بود. بدین ترتیب، اکثر مساجد در تبریز و حومه به علت نبودن امام جماعت، به تعطیلی گراییده و این موضوع، در میان توده مردم نیز تأثیر بدی گذاشته بود. خدمات عمرانی در تبریزآیت‌الله ملکوتی در مدت حضور و رفت و آمدهای تبلیغی ـ مذهبی در شهرهای سراب و تبریز، با جذب افراد خیرخواه و نیکوکار، اقدام به تأسیس و تجدید بنای مراکز علمی، فرهنگی و مذهبی، مانند مسجد، مدرسه علمیه، صندوق قرض الحسنه، کتابخانه و مصلا کرد. 
آیت الله ملکوتی در سالهای 1361 و 1369 موفق شدند به عنوان نماینده مردم آذربایجان شرقی به ادوار اول و دوم مجلس خبرگان رهبری راه پیدا کنند. 
آیت الله مسلم ملکوتی در پی درخواست آیات عظام محمد فاضل لنکرانی و علی مشکینی از مقام معظم رهبری پس از کسب نظر موافق ایشان در خرداد ماه سال 1374 به شهر قم برگشت.آیت الله ملکوتی پس از ورود به قم، تدریس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و یکی از مراجع تقلید و شخصیت‌های برجسته شیعه محسوب ‌شد. 
آیت‌الله ملکوتی در سال 1347 برای دیدار با بستگان و دوستان، با هدف بازگشت به نجف به ایران آمد. کمی پس از ورود به ایران روابط دولت‌های ایران و عراق تیره شد و دولت عراق، اقدام به اخراج ایرانیان کرده و دیگر امکان بازگشت او به نجف نبود در حالیکه کتابخانه و نوشته‌های علمی‌اش در نجف مانده بود، برای همین تصمیم گرفت در شهر قم اقامت کند، سرانجام پس از یک سال با پی گیرهای بسیار شاگردان پاکستانی‌اش توانست کتابخانه را به قم انتقال دهد که در این نقل و انتقال، بعضی از کتاب‌های خطی و نفیس و یادداشت‌ها و تقریرات او خسارت اساسی دید با این حال بیش از پنجاه هزار جلد کتاب، با موضوعات گوناگون به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، لاتین و ... در کتابخانه آیت‌الله ملکوتی وجود دارد از این تعداد یک هزار جلد آن نسخه‌های خطی است که در میان آنها نسخه‌های نفیس و گرانبها نیز دیده می‌شود. 
"المحاکمات" این کتاب نقد و بررسی آرا و نظرات میرزای نایینی، آقاضیاء عراقی و کمپانی در اصول و مقایسه آنها با یکدیگر که در سال 1371 هجری قمری در نجف به چاپ رسیده ‌است."الربافی التشریع الاسلامی" این کتاب، 3 جلد است که جلد اوّل، شامل سیر تاریخی ربا، نظرات ادیان و مکتب‌های اقتصادی درباره ربا و طرح و رد اشکالات وارده بر حرمت رباست که در سال 1392 هجری قمری به چاپ رسیده‌است. جلد دوم و سوم آن درباره ربای قرضی و ربای معامله‌ای است."ماالفرق بین الدّین و العلم و الفلسفه" این کتاب، دارای بحث‌های علمی ـ تحقیقی در ردّ مکتب مارکسیسم و فلسفه کمونیستی است که در روزهای گسترش آن در عراق، آیت‌الله ملکوتی آن را به نگارش درآورده و برای آگاهی طلاّب و دانشجویان عراقی در نجف، آن را تدریس کرده ‌است."الامن العام فی الاسلام" این کتاب به بحث مبسوط و مفصلی درباره ضرورت امر به معروف و نهی از منکر و شرایط آن از دیدگاه قرآن، سنت و عقل پرداخته است. این اثر در سال 1403 هجری قمری در تبریر به چاپ رسیده ‌است."مسجد، مسجد شد" انگیزه نگارش این اثر، احیا و تجدید بنای مصلای بزرگ تبریز بود. این کتاب، در سال 1364 در دو جلد در تبریز به چاپ رسید. یک بخش آن از تحقیق تاریخ موقوفات در آذربایجان حکایت دارد و بخش‌های دیگر آن، درباره رویدادهای مهم تاریخی در آذربایجان و ایران است."حاشیه بر عروة الوثقی""مناسک حج""توضیح المسائل""یک دوره اصول""وقف‌نامه""کتاب الطهارت""کتاب الصلاه" کتب خطی"المنافقون فی القرآن والسنة و التاریخ""تفسیر سوره فاتحه""مقتل الامام الحسین(ع)""شرح مبسوط بر کفایه الاصول""تقریرات درس مرحوم آیت‌الله حجت""حاشیه بر اسفار ملاّصدرای شیرازی""حاشیه بر شفای بوعلی" 
آیت‌الله مسلم ملکوتی که مدتی به علت بیماری ریوی در بیمارستان مسیح دانشوری تهران بستری بود در 4 اردیبهشت 1393 در 91 سالگی دار فانی را وداع گفت. پیام تسلیت مقام معظم رهبری «بسم الله الرحمن الرحیم رحلت عالم جلیل مرحوم آیت الله آقای حاج شیخ مسلم ملکوتی رضوان الله علیه را که از علمای مبرّز حوزه‌های علمیه بوده و مفتخر به سوابق طولانی مجاهدات و خدمات به انقلاب و نظام جمهوری اسلامی می باشند، به خاندان مکرم و معزّز و شاگردان و ارادتمندان ایشان و به عموم مردم عزیز آذربایجان و نیز به مراجع عظام و علمای اعلام حوزه‌ علمیه‌ قم تسلیت عرض میکنم. حضور همیشگی این عالم مجاهد در فعالیتهای سیاسی جامعه‌ مدرسین قم در دوران اختناق و سپس خدمات ایشان در سنگر امامت جمعه‌ تبریز قهرمان و همراهی و همگامی با رزمندگان دفاع مقدس، سوابق ثبت شده‌ ای است که از حافظه‌ تاریخ انقلاب و از دیوان کرام‌الکاتبین محو نخواهد شد انشاءالله. از خداوند متعال رحمت و مغفرت و علو درجات ایشان را مسئلت میکنم. سیدعلی خامنه‌ای 4 اردیبهشت 1393» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۱۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۱۴

آیت الله مسلم ملکوتی

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله مسلم ملکوتی، از مراجع تقلید شیعیان و نماینده مردم آذربایجان شرقی در ادوار اول و دوم مجلس خبرگان رهبری که عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و نمایندگی ولی فقیه در تبریز را در کارنامه سوابق خود دارد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع