آیت ‌الله محمد حسن نجفی معروف به "صاحب جواهر" در سال 1200 هجری قمری در نجف به دنیا آمد. نام کامل او آیت الله شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقا محمد بن ملا عبد الرحیم شریف اصفهانی بود.او خواندن و نوشتن را تازه آموخته بود که به حوزه علمیه نجف راه یافت و بعد از کسب فیض از محضر اساتید آنجا در سن 25 سالگی به درجه اجتهاد رسید.آیت الله شیخ محمد حسن نجفی تکمیل کننده حرکت علمی و فقهی جدیدی بود که اساس آن توسط "علامه وحید بهبهانی" در کربلا پایه گذاری شد. در قرن 11 و 12 حوزه های علمیه به سستی و خاموشی رفت اما "آیت الله بهبهانی" به آن رونق داد و کلاس های درسی "شریف العلما مازندرانی" مورد استقبال طلاب در کربلا قرار گرفت ولی با فوت "شریف العلماء مازندرانی" در سال 1254 هجری قمری مجددا از موقعیت حوزه علمیه کربلا کاسته شد و مرکزیت علمی خود را از دست داد. در این زمان طلاب به حوزه علمیه نجف روی آوردند و کلاس درس آیت الله شیخ محمد حسن نجفی رونق فراوانی یافت. او به دلیل مقابله با حمله فرهنگی وهابیت و تفکرات اخباری گری که اجتهاد را حرام و تقلید را جایز نمی دانست، در 25 سالگی به تالیف کتاب "جواهرالکلام" مشغول شد که نگارش آن 30 سال به طول انجامید. این کتاب یک مجموعه کامل فقهی است که حاوی نظریات و آرای فقهی علمای متقدم و متاخر است. او به دلیل نگارش این کتاب به "صاحب جواهر" شهرت یافت.صاحب جواهر علاوه بر تالیف کتاب و تدریس در حوزه علمیه نجف به اقدامات عمرانی نیز همت گمارد. او برای آبیاری شهر نجف کانالی به نام "نهر صاحب جواهر" را از رودخانه "فرات" به سمت شهر نجف در سال 1264 هجری قمری به همت جمعی از نیکوکاران احداث کرد اما در گذر زمان این نهر خشک شد.او دارای 8 پسر و تعدادی دختر بود. شیخ محمد، شیخ عبدالعلی، شیخ عبدالحسین، شیخ باقر، شیخ موسی، شیخ حسین، شیخ حسن و شیخ ابراهیم پسران او بودند که همه از دانشمندان و فقهای زمان خود محسوب می شدند.آیت الله محمد حسن نجفی به مسجد "سهله" در شهر کوفه علاقه فراوان داشت و حرکت به سوى مسجد "سهله" در چهارشنبه شـبـها را پایه ‏گذارى نمود. او به همراه جمعى از شاگردانش شب را در مسجد "سهله" بیتوته می کرد و به عبادت مى‏ پرداخت.آیت الله محمد حسن نجفی در ماه رجب 1266 هجری قمری که در بستر بیماری بود، "شیخ مرتضی انصاری" را به عنوان زعیم بعد خود انتخاب کرد و سرانجام در اول شعبان 1266 هجری قمری در سن 66 سالگی به دیدار حق شتافت و در محله "عماره" در نجف اشرف به خاک سپرده شد. 
"شیخ عبدالرحیم شریف کبیر"، جد سوم آیت الله محمد حسن نجفی از اصفهان به نجف اشرف هجرت کرد تا از محضر عالمان بزرگ کسب فیض کند و سرانجام از فقیهان وارسته و فاضل شد. او دو پسر به نامهاى "آقا محمد کبیر" و "آقا محمد صغیر" داشت. "آقا محمد صغیر" جد دوم آیت الله محمد حسن نجفی، مولف کتاب "الاقتباس و التضمین" در عقاید بود.ازطرف مادری نيز آیت الله نجفی به "شيخ ابوالحسن فتونى" مى ‏رسد كه درمنطقه "عذارات‏" در اطراف‏ "حله" در عراق سکونت داشت. خاندان آنها که همه اهل علم و دانش بودند به "سادات عذاری" معروف به "آل حجاب" منصوب هستند. 
آیت الله محمد حسن نجفی در کودکی زمانی که تازه خواندن و نوشتن را آموخته بود، وارد حوزه علمیه نجف شد و دروس مقدمات و سطح را نزد "سید حسین شقرایى عاملى"، "شیخ قاسم آل محیی الدین" و "شیخ حسن" گذراند و در نوجوانى به دروس خارج فقه و اصول که دوره تخصص و اجتهاد در حوزه علمیه است، راه یافت.او در درس ‍"آیت الله شیخ جعفر کاشف الغطا"، "علامه سید مهدى بحرالعلوم"، "سید جواد عاملى" صاحب "مفتاح الکرامه" و "شیخ موسى کاشف الغطا" شرکت کرد و توانست در 25 سالگى به درجه اجتهاد نایل شود.از دیگر اساتید ایشان "سید محمد مجاهد" صاحب "مفاتیح" و "وحید بهبهانی" بودند. اجتهادآیت الله محمد حسن نجفی بعد از گذراندن دورس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه نجف در سن 25 سالگی به درجه اجتهاد نائل شد. 
آیت الله محمد حسن نجفی در حوزه علمیه نجف به تدریس پرداخت. "شیخ آقا بزرگ تهرانى" از دانشمندان کتاب شناس مى ‌نویسد: «صاحب جواهر این امتیاز را نیز بر دیگر عالمان داشت که عموم شاگردانش از علماى بزرگ و سرشناس بودند و در محضر درس او جمع فراوانى تربیت شده و در گوشه و کنار جهان پخش گردیدند و بعد از او مقام مرجعیت یافتند و بر کرسى فتوا نشستند که عدد آنان زیاد و شمارش آنان کار مشکلى است.» شاگرداناسامی برخی از شاگردان آیت الله محمد حسن نجفی به شرح زیر است.آیت الله سید حسین کوه کمرى، شیخ جعفر شوشتری، علی ملا کنی، شیخ محمد ایروانی، شیخ مرتضی انصاری، میرزا حبیب الله رشتی، شیخ محمد حسن آل یس، سید حسن مدرس اصفهانى، شیخ محمد حسن مامقانى، میرزا حسین خلیلى، شیخ محمد حسین کاظمى و شیخ عبدالحسین شیخ العراقین تهرانى 
آیت الله نجفی بعد از رحلت "شیخ موسی کاشف الغطا" در سال 1243 هجری قمری به همراه "علی بن جعفر کاشف الغطا" به مرجعیت رسید و در سال 1252 هجری قمری بعد از وفات "شیخ علی کاشف الغطا" مرجعیت به طور کامل به آیت الله نجفی منتقل شد. تعیین زعیم شیعه بعد از خوداواخر ماه رجب 1266 هجری قمری آیت الله محمد حسن نجفی در بستر بیماری بود. او علماى بزرگ نجف را فراخواند اما بعد از جمع شدن همه آنها "شیخ مرتضی انصاری" غایب بود به همین دلیل خواست تا او را صدا بزنند. به محض رسیدن او آیت الله نجفی گفت: «در چنین وقت حساسى ما را رها مى ‌کنى؟» شیخ انصارى گفت: «رفته بودم مسجد "سهله" براى بهبودى حال شما دعا کنم.» آیت الله نجفی گفت: «زمام امور دینى را که به من مربوط مى ‌شود بعد از خود به شما مى ‌سپارم و این امانتى الهى است در نزد شما و پس از من، شما مرجع تقلید شیعیان خواهید بود. سعى کنید زیاد جانب احتیاط را نگیرید. احتیاط زیاد، زحمت امت اسلامى را فراهم مى ‌سازد. دین اسلام، دین جامع و سهل است.» 
یکی از اقدامات مهم آیت الله نجفی در رفاه عمومى و آسایش مردم نجف، حفر کانال معروف بـه "نـهر صاحب جواهر" بود. برای حفر این نهر عده ای از نیکوکاران با صرف هزینه های بسیار از رودخانه "فرات" تا نجف کانال عمیقى کندند تا اهالی نجف را از بى آبى نجات دهند.آیت الله نجفی در پاسخ كسانى كه او را از حفر نهر مى ‏ترساندند، گفت: «اگر به اندازه ريگهايى كه از اين نهر بيرون مى‏ آيد احتياج به صرف طلا و نقره‏ باشد، باز هم صرف خواهم كرد و دست از اين اقدام نخواهم برنداشت.»اين نهر در سال 1264 هجری قمری، 2 سال قبل از رحلت آیت الله نجفی به اتمام رسيد و نجف را سيراب نمود ولى در اثر سهل انگارى مردم رو به خرابى نهاد و ريگها و شن ها آن را پر کرد تا اینکه "آيت الله ‏سيد اسد الله اصفهانى"، از شاگردان او به تعمير و مرمت نهر پرداخت و 6 سال تمام در تعمير وآبادانى آن وقت و مال صرف نمود اما در سال 1288 هجری قمری مجددا در اثر كوتاهى مردم، باد و طوفان آن را پرساخت و نجف مجددا به ‏خشکسالی رسید.از دیگر اقدامات آیت الله نجفی ساخت گلدسته برای مسجد کوفه، ساخت بنای حرم "مسلم بن عقیل" و "هانی بن عروه" در کوفه، احداث وضوخانه و مکانی برای سکونت خادمان در مسجد "سهله" در کوفه می باشد. 
اصل مسئله ولایت فقه که از گذشته در حوزه های علمیه مطرح بوده، نزد همه فقها مسلم است اما در محدوده اختیارات فقیه اختلاف نظر وجود دارد. آیت الله نجفی درباره مسئله ولایت فقیه می نویسد: «اگر ولایت عامه فقیه نباشد، بسیاری از کارهای مربوط به شیعیان معطل می ماند.» و در جایی دیگر علمایی را که درباره ولایت فقیه تردید دارند، نکوهش میکند و می گوید: «این افراد طعم فقه را نچشیده و از فرمایش ائمه(ع) چیزی نفهمیده اند.» 
کتاب ها و تالیفات آیت الله محمد حسن نجفی شامل عناوین زیر است."جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام""نجاه العباد فى المعاد"، کتابی که به احکام طهارت و نماز می پردازد."هدایه الناسکین" که درباره احکام حج است."رساله ‌اى در احکام خمس و زکات""رساله‌ اى در احکام روزه""رساله‌ اى در احکام ارث""مقالاتى پیرامون اصول فقه"آیت الله نجفی تا آخرین لحظات عمر به تالیف مشغول بود و در اواخر عمر تصمیم به شرح کتاب "قواعد الاحکام" تالیف "علامه حلی" گرفت اما این امکان برایش فراهم نشد. 
"جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام " که به اختصار به "جواهرالکلام" معروف است، مهمترین اثر تالیفی آیت الله محمد حسن نجفی در فقه است که به موجب نگارش آن به "صاحب جواهر" معروف گردید. انگیزه نگارش کتابآیت الله محمد حسن نجفی در عصری زندگی می ‌کرد که عراق، محل نزاع و اختلاف بین دو کشور ایران و عثمانی بود که با وساطت "شیخ کاشف الغطاء"، از مراجع شیعه در اوایل قرن سیزدهم، برای مدت کوتاهی فضا آرام شد اما بروز دو مسئله سبب به هم ریختن اوضاع شد و انگیزه ‌ای را برای آیت الله نجفی جهت تالیف "جواهرالکلام" بوجود آورد. آن دو مسئله حمله فرهنگی وهابیون عربستان و مساله اخباری ‌گری بود. اخباری ‌ها جمعیتی کوچک از شیعیان را تشکیل می‌ دادند که از افکار جامد و راکد برخوردار بودند. اینها مجتهدین و فقهاء را تخطئه و تقلید از آنها را جایز نمی‌ دانستند و اجتهاد را عملی حرام قلمداد می‌ کردند.هجوم افکار وهابیت که گاهی با حمله نظامی همراه بود مانند حمله آنها به نجف که در سال 1221 هجری قمری به وقوع پیوست و گسترش اندیشه‌ های اخباریون، آیت الله نجفی را به تالیف کتابی جامع و استدلالی در فقه ترغیب نمود. ویژگیهااو در 25 سالگى نگارش این کتاب را که در شرح کتاب "شرایع ‌الاسلام محقق حلى" است، آغاز کرد که 30 سال به طول انجامید.او در تاليف اين كتاب به حضرت على بن ابيطالب(ع) توسل جست و در پايان ‏كتاب نوشت: «خداوند متعال بر ما منت گذارد كه توسل ما را بر محمد(ص) و آل او به خصوص‏ اسد الله الغالب، دروازه علوم اسلامى،على بن ابيطالب(ع) پذيرفت و ما را بر آنچه ‏خواسته بوديم توفيق عنايت فرمود. در برابر اين نعمت‏ بزرگ شكرگزار و سپاس‏ منديم ‏و تاريخ فراغت آن، شب سه ‏شنبه ‏23 رمضان 1254 هجرى نبوى [قمری] بود و در تاليف آن ‏درست ‏30 سال رنج و زحمت و اشتغال در كار بوده است.»"جواهرالکلام" که شامل 43 جلد است در حقیقت دایره المعارف فقه شیعه و یک مجموعه کامل فقهی است که حاوی نظریات و آرای فقهی علمای متقدم و متاخر است.در نگارش "کتاب جواهرالکلام" مولف در اقوال و نظریات فقهای بزرگ شیعه بسیار دقت کرده است و اسلوب و روش نگارش را از ابتدا تا انتهاى کتاب ثابت نگاه داشته است. با داشتن این کتاب مجتهدین از رجوع به کتاب‏ هاى فقهى دیگر بی نیاز می شوند اما سایر کتاب‏ هاى فقهى این گونه نیستند. در این کتاب مسائل و فروع کم‏ یاب و نادر فقهى که در سایر کتابهاى فقهى پیدا نمى ‏شود، ذکر شده است در واقع این کتاب جامع فروع و امهات مسائل فقهى است.آیت الله نجفی در مورد این کتاب گفته است: «فقیهی که نزدش کتابهای "جامع ‌المقاصد"، "وسائل‌ الشیعه" و "جواهر‌الکلام" باشد برای جستجوی لازم و واجب که بر عهده ‌اش به جهت به دست آوردن حکم فقهی است، محتاج کتاب دیگری نیست.»کتاب جواهر از دیدگاه تمام علما حائز اهمیت است. "علامه سید محسن امین" درباره این کتاب مى‌ نویسد: «در فقه اسلام کتابى به همتایى "جواهرالکلام" نیست.»"شیخ انصارى" نیز گفته است: «براى مجتهدى که بخواهد احکام الهى را استنباط کند کافى است کتابهاى "جواهر" و "وسائل الشیعه" را در اختیار داشته باشد و کمتر اتفاق مى ‌افتد که به کتابى از پیشینیان نیازمند شود.» 
آیت الله محمد حسن نجفی در اول شعبان 1266 هجری قمری در 66 سالگی در نجف به دیدار حق شتافت و پیکرش بعد از تشییع در مقبره ‌اى که به دست خود ایشان جنب مسجد "صاحب جواهر" در محله "عماره" در شهر نجف آماده شده بود، به خاک سپرده شد. 
امام خمینی(ره) در یکی از مصاحبه ‌های خود با "محمد حسین هیکل" درباره علل شکل گیری انقلاب که در صحیفه امام(ره) منتشر شده است، در پاسخ سوال خبرنگار که: «یک سوال شاید کمى شخصى دارم که مطرح کنم. چه شخصیت یا شخصیت‌ هایى در تاریخ اسلامى یا غیر اسلامى غیر از رسول اکرم(ص) و امام على(ع) شما را تحت تاثیر قرار داده است و روى شما موثر بوده است؟ و چه کتابهایى بجز قرآن در شما اثر گذاشته است؟» می‌‌ فرماید: «من نمى‏‌ توانم به این سوال الان جواب بدهم. احتیاج به تامل دارد. کتابهاى زیادى ما داریم. شاید بتوان گفت در فلسفه، "ملا صدرا"؛ از کتب اخبار، "کافى"؛ از فقه، "جواهر"؛ علوم اسلامى ما خیلى غنى هستند. خیلى کتب داریم. نمى‌‏ توانم براى شما احصا کنم. امور مهمى که این جانب نگران آن هستم مسائل حوزه‏ هاى علمیه خصوصا حوزه ‏هاى بزرگ مثل حوزه مقدسه قم است. آقایان علماى اعلام و مدرسین محترم که خیرخواهان اسلام و کشورهاى اسلامى هستند توجه عمیق کنند که مبادا تشریفات و توجه به ساختمانهاى متعدد براى مقاصد سیاسى و اجتماعى اسلام آنان را از مسئله مهم اصلى حوزه‌‏ ها که اشتغال به علوم رایج اسلامى و خصوصا فقه و مبادى آن به طریق سنتى است، اغفال کند و مبادا خداى نخواسته اشتغال به مبادى و مقدمات موجب شود که از غایت اصلى که ابقا و رشد تحقیقات علوم اسلامى خصوصا فقه به طریقه سلف صالح و بزرگان مشایخ همچون "شیخ الطائفه" و امثاله و در متاخرین همچون "صاحب جواهر" و شیخ بزرگوار "انصارى" بازدارد.وقتى که در متاخرین از علما ملاحظه می ‌‏کنیم مى‌‏ بینیم که صاحب جواهر یک همچو کتابى نوشته است که اگر 100 نفر انسان بخواهند بنویسند شاید از عهده برنیایند و این کاخ ‏نشین نبوده... یک منزل محقر داشتند و در یک اتاقشان باز بوده به یک دالانى از قرارى که نقل مى‏‌ کنند که در آن هواى گرم نجف یک نسیمى، نسیم داغى مى ‏آمده است و ایشان مشغول تحریر "جواهر" بودند. از یک آدمى که علاقه به شکم و شهوات و مال و منال و جاه و امثال اینها دارد این کارها نمى ‌‏آید. طبع قضیه این است که نتواند. من باز عرض مى ‏‌کنم که فقه را نباید فراموش کرد. فقه به همان صورتى که بوده است باید باشد. "فقه جواهرى" باید تقویت شود.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۲۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۲۴

آیت الله محمد حسن نجفی

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله محمد حسن نجفی، دانشمند و فقیهی که زعامت جهان اسلام را در سال 1252 هجری قمری بر عهده گرفت و کتاب "جواهرالکلام" که یک دایره المعارف فقهی مهم در حوزه های علمیه محسوب می شود، از آثار او است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع