جستجو در مطالب و اشخاص
شهید آیت‌الله سید محمد صدر فرزند آیت‌الله سید محمدصادق صدر و نوه مرحوم آیت‌الله سید محمدمهدی صدر و نتیجه آیت‌الله سید اسماعیل صدر (رضوان‌الله علیهم) است. مرحوم سید محمدصادق صدر از نعمت داشتن فرزند محروم بود تا اینکه به همراه همسرش به زیارت بیت‌الله الحرام و حرم نبوی موفق شد، در این سفر از خداوند می‌خواهند فرزندی به آنها عطا کند تا نامش را "محمد" بگذارند، مدتی نگذشت که فرزند پسری در هفدهم ربیع الاول 1362 ق، (برابر با 3 فروردین 1322 خورشیدی) به دنیا آمد و والدین طبق عهد خود نام او را محمد یعنی نام مولود هفدهم ربیع گذاشتند.شهید محمد صدر، از مراجع و علمای عراق بود وآثار علمی زیادی از خود برجای گذاشت. همچنین در دوران زندگی خود با حکومت مستبد صدام مبارزه کرد و عاقبت نیز در شامگاه 30 بهمن 1377 ش، به دست نیروهای بعثی در حین بازگشت از مسجد در مسیر منزلش به همراه دو تن از پسرانش به شهادت رسید.تشابه اسمی ایشان (محمد) با پدرش (محمد صادق) باعث شده‌است که گاهی از ایشان به عنوان شهید آیت الله محمد صادق صدر نام برده شود که در واقع مقصود، خود ایشان یعنی شهید آیت الله محمد صدر است. 

شهید صدر از کودکی تحصیلات خود را نزد پدربزرگش آیت الله شیخ محمد رضا آل یاسین و نیز پدرش آغاز کرد. در یازده سالگی لباس روحانیت به تن کرد.دروس ابتدایی را نزد پدر و سپس سید طالب رفاعی و شیخ حسن طرد عاملی فرا گرفت و بقیه مقدمات را نزد سید محمدتقی حکیم صاحب کتاب «اصول العامت للفقه المقارن» و شیخ محمدتقی ایروانی آموزش دید.در چهارده سالگی وارد دانشکده فقه شد و از محضر اساتید بزرگی کسب علم کرد و علاوه بر علوم اسلامی که در حوزه‌ها رایج بوده، زبان انگلیسی، جامعه شناسی، روان شناسی و تاریخ را از متخصصان فرا گرفت. در سال 1379 ق. شروع به فراگیری کلیات فقه کرد، فلسفه الهیه را نزد شیخ محمدرضا مظفر و اصول و فقه مقارن را نزد سید محمدتقی حکیم و فقه را نزد شیخ محمدتقی ایروانی فرا گرفت. سید محمد صدر در این دوره همچنین از محضر شیخ مهدی مظفر در زمینه کلیات فقه، سید عبدالوهاب کربلائی در زمینه زبان انگلیسی، دکتر حاتم کعبی در علم نفس و دکتر فاضل حسین در تاریخ بهره برد. و در زمینه زبان انگلیسی و تاریخ از جمله موفقترین دانشجویان به شمار می رفت. وی در نوزده سالگی از دانشکده فارغ التحصیل شد.دروس عالی فقه و اصول را از اساتید حوزه علمیه نجف مانند شهید سید محمدباقر صدر و شیخ صدرا بادکوبه‌ای فرا گرفت تا به عالی‌ترین مراحل تحصیل علوم اسلامی نائل آمد.در مقطع خارج فقه و اصول از بزرگترین اساتید آن دوره نجف؛ یعنی مرحوم آیت‌الله خوئی، امام خمینی، آیت‌الله سید محمدباقر صدر و آیت‌الله سید محسن حکیم استفاده کرد و درس‌های اساتید را با قلم خود تقریر می‌کرد و در همان حال از تدریس غافل نبود و از 34 سالگی تدریس خارج را آغاز کرد و با فراز و فرودی که اوضاع سیاسی عراق داشت تا پایان عمر دائماً مشغول تدریس، تحقیق و تألیف بود و در همان حال مسئولیت سنگین مرجعیت تقلید و بازسازی فضای دینی عراق را وجهه همت خود قرار داد و تا هنگام شهادتش این رسالت را ادامه داد.  

از جمله مهمترین مشایخی که به شهید صدر اجازه روایت داده اند می توان به آیت الله ملا محسن طهرانی مشهور به آغا بزرگ طهرانی صاحب کتاب «الذریعة الی تصانیف الشیعة»، پدرش سید محمدصادق صدر، دایی ایشان شیخ مرتضی آل یاسین و پسر عمویش آیت الله سید آغا حسین خادم الشریعه، سید عبدالرزاق مقرم صاحب کتاب «مقتل الحسین علیه السلام»، آیت الله سید حسین خراسانی و آیت الله سید عبدالعلی سبزواری و نیز دکتر حسین علی محفوظ اشاره کرد.همچنین شهید سید محمد صدر قدس سره، در سال 1369 ق. و در سن 34 سالگی مفتخر به کسب اجازه اجتهاد از محضر استاد بزرگوارشان سید محمد باقر صدر، گشت. 

سید محمد صدر در جوانی با دخترعمویش ازدواج کرد که ثمرهٔ آن دو دختر و چهار پسر بود. همه پسران او روحانی بوده و سه تن از پسرانش داماد سید محمد باقر صدر بوده‌اند. مصطفی و مؤمل، دو تن از پسرانش در جریان سوء قصد به جان پدرشان، در سال 1377 همراه با وی به شهادت رسیدند. مقتدی صدر، رهبر جیش المهدی در عراق و مرتضی دو پسر دیگر ایشان هستند. 

آیت‌الله سیدمحمد صدر در کسوت مرجعیت، علاوه بر خدمات علمی و فتوایی، اقدامات امیدبخش اجتماعی را در عراق استبداد زده آغاز کرد که بارزترین آن زنده کردن «نمازجمعه» بود. او شبکه‌ای از ائمه جمعه را منصوب و با تشکیل شبکه وکلاء خود در سراسر مناطق شیعه نشین عراق، احیاء مجدد شیعه در عراق را تسریع بخشید. او عزاداری برای اباعبدالله الحسین (علیه السلام) و دیگر امامان معصوم (علیهم السلام) را پس از آنکه مدتها از سوی حکومت بعث صدامی ممنوع بود، اقامه و خود در سالروز شهادت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در منبر مسجد کوفه قصیده خوانی کرد و چنان شوری به پا کرد که آن عزاداری پس از بیست سال ممنوعیت در خاطره‌ها ماندگار شد. از دیگر آثار ماندگار اجتماعی و سیاسی او «واجب کردن پیاده روی از نقاط مختلف عراق به سوی کربلا در نیمه شعبان» بود که منجر به حرکت عظیم مردمی و وحشت حکومت مستبد عراق گردید. موج بوجود آمده از سوی آیت‌الله سید محمد صدر و آثار تربیتی- اجتماعی اقدامات او خوف و هراس در دل حکام خون ریز صدامی ایجاد کرد. تشکیل دادگاه اسلامی و پیگیری برای حکومت اسلامیاز دیگر اقدامات او ایجاد دادگاه اسلامی در برابر دادگاه دولتی بود که به جای قانون مصوب دولت بر پایه حکم شرع بود. همجنین چاپ و نشر مجله الهدی که به موضوعات سیاسی، اجتماعی و حوزوی می‌پرداخت از دیگر اقدامات او بود. هدف او پیگیری حرکتی بود که توسط سید محمدباقر صدر به‌منظور تشکیل حکومت اسلامی آغاز شده بود. او اعتقاد داشت «اسلام همه را به تأسیس حکومت اسلامی در همه جوامع مسلمان دستور می‌دهد.» واکنش به دستور دعا برای صدام در قنوت نمازعلی‌رغم اینکه حکومت عراق دعا برای سلامتی صدام در قنوت نماز جمعه را الزامی دانسته بود، محمد صدر هرگز برای سلامتی صدام دعا نکرد و حتی در فتوایی گفت «دعا برای هیچ بشری غیر از معصوم در نماز جایز نیست». همینطور اگر هنگامه حضور مردم برای نماز شعاری به نفع صدام داده می‌شد، وی آن را با شعارهایی در حمایت از اسلام و حوزه جایگزین می‌کرد. همچنین وی در خطبه‌های نماز جمعه علیه کشورهای آمریکا، انگلستان و اسرائیل افشاگری می‌کرد. 

از ویژگیهای شهید سید محمد صدر، می توان به خوش خلقی و تواضع ایشان اشاره نمود. همچنین ایشان در پاسخگویی به سؤالات فقهی، علمی و فکری از سرعت عمل قابل توجهی برخوردار بود.آنچه در برخورد با استاد بسیار جلب توجه می کرد، حالت مراقبت و سلوک عرفانی ایشان بود. شهید صدر، دائما مراقب بود که در فعل و قول از خط الهی منحرف نشده، جانب اخلاص را رعایت کند و خود را از هر گونه ریا و تکبر دور نگهدارند و به همین دلیل بود که هرگز اجازه نمی داد کسی دست ایشان را ببوسد و یا موقع ورود ایشان به احترامشان صلوات بفرستد. شهید صدر قدس سره، آنچنان در زمینه رعایت تقوی در همه اعمال و رفتار خود سعی می نمود که حتی مؤذنی را که در قرائت اذان اشتباه می کرد از اذان گفتن منع نکرده و فرمود: «نمی خواهم او را منع کنم، چه بسا میان او و خداوند ارتباط و اتصالی باشد که با این کار آن ارتباط از بین برود».ایشان در پاسخگویی به سؤالات نیز همیشه احتیاط می کرد تا مبادا سخنی به دور از تقوی از ایشان صادر گردد.در رابطه با علاقه و پشتکار ایشان در عبادت و سحرخیزی، یکی از نزدیکان شهید سید محمدباقر صدر قدس سره، نقل کرده است که روزی حاج سید محمدصادق صدر قدس سره، نزد شهید سید محمدباقر صدر رفته، از فرزند خود یعنی سید محمد صدر قدس سره، نزد ایشان شکایت کرد. شکایت پدر نه از جهات قصور یا تقصیر فرزند بلکه به دلیل کثرت عبادت و شب زنده داری و گریه های شبانه او بود تا آنجا که سلامتی او را در خطر انداخته بود بدین ترتیب شهید سید محمد صدر قدس سره، از ایشان خواستند تا در عبادت و شب زنده داری جانب اعتدال را نگهدارد و از آنجا که اطاعت از استاد لازم بود سید محمد صدر، نیز خواسته استاد را اجابت کرد. 

این فقیه پرتلاش و عالم در عمر کوتاه خود (57 سال) در حالی که در یکی از سیاه‌ترین دوران اجتماعی- سیاسی عراق زندگی می‌کرد و انواع گرفتاری و سرکوب علیه حوزه علمیه نجف و علماء و مراجع و طلاب آنجا را شاهد بود و خود نیز یکی از همان طلاب بود؛ کارنامه علمی درخشانی از خود برجای گذاشت.از جمله آنها جلسات درسی بود که تا آخر عمر ایشان ادامه داشت همچون: بحث اصولی بر متن کفایه الاصول، نوشته آخوند خراسانی قدس سره، بحث فقهی استدلالی بر متن شرایع الاسلام محقق حلی قدس سره، و نیز جلسات تفسیر قرآن کریم.آثار علمی برجای مانده ایشان حاوی ابتکار و نو آوری و فراوانی و تنوع می‌باشد. کتاب‌های ایشان یا تقریر درس‌های اساتید او در علم فقه و دانش اصول است و یا تقریر شاگردان او از درس‌های خودش و یا تألیفات مستقل به قلم او و یا تنظیم و تدوین درس‌های او که توسط محققین «مؤسسه المنتظر لاحیاء آثار آل الصدر» در قم در حال انجام است. آثار ایشان عبارتند از:نظرات اسلامیه فی إعلان حقوق الانسان فلسفه الحج و مصالحه فی الاسلام أشّعه فی عقاید الاسلام القانون الاسلامی وجوده، صعوباته، منهجه موسوعه الامام المهدی (عجل‌الله تعالی فرجه) مجموعه ای که شامل: تاریخ غیبت صغری، تاریخ غیبت کبری، تاریخ مابعد الظهور، الیوم الموعود بین الفکر المادی و الدینی و عمر الامام المهدی (عجل الله تعالی فرجه) می‌باشد و در چهارده جلد انتشار یافته است. ماوراء الفقه در پانزده جلد فقه الاخلاق در دو جلد فقه الفضاء؛ متضمن احکام نوپیدای مربوط به فضاءفقه الموضوعات الحدیثه؛ رساله‌ای در مسائل نوپیدا منهج الصالحین در پنج جلد اضواء علی ثورة الحسین (ع)  منّة المنان فی الدفاع عن القرآن، در پنج جلد مجموعه أشعار الحیاة اللمعه فی حکم صلاه الجمعه؛ تقریر درس استادش آیت‌الله سید اسماعیل صدر کتاب البیع؛ تقریر درسهای امام خمینی (ره) در نجف اشرف، در یازده جلد که تاکنون شش جلد آن منتشر شده است دو دوره تقریر درس‌های اصول شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر یک دوره تقریر درس اصول آیت‌الله خوئی در سیزده جلد کتاب الطهاره، تقریر درس فقه شهید سید محمدباقر صدر، در ده جلد که تاکنون یک جلد آن انتشار یافته استمبحث ولایة الفقیهالکلمة التامة فی الولایة العامةو آثار متعدد دیگر که به صورت مستقل و یا تعلیقه بر برخی کتب دیگر از قلم او عالم صادر شده است. ویژگی آثار سید محمد صدراکثر تألیفات و تقریرات آیت‌الله سید محمد صدر در موضوع فقه و اصول می‌باشد اما نکته قابل توجه اینکه رویکرد او به فقه رویکردی کامل و ترکیبی است. از یک سو فقه او فقهی سنّتی و بر مدار سنّت حوزه‌ها و سلف صالح است و از سوی دیگر به عصر خود و به نیازها و پرسش‌های پیدا و پنهان انسان معاصر توجه دارد. او هم به فهم و فراگیری دقیق درس‌های اساتید خود همت می‌گمارد و مجلدات پر تعدادی از سه تن از اساتید خود به یادگار گذاشته و هم قدم در عرصه‌هایی گذاشته که کمتر سابقه داشته است و این خود نشانه قدرت خلاقیت و نوآوری و وسعت دانش او است.   برجسته‌ترین آثاراز بین آثار ایشان، سه اثر موسوعه الامام المهدی، منّة المنان و ماوراء الفقه می‌باشد.موسوعه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه): شهید سید محمد صدر، قدس سره، خود در یکی از جلسات درس در مورد این مجموعه 14 جلدی می‌گوید: این مجموعه برای هر سؤالی که درباره مساله مهدویت به ذهن خطور می کند؛ گشوده است تا سؤال مورد نظر را بر آن بیفزایم.این مجموعه از آثار که مشتمل است بر آرا و نظرات پیرامون سؤالات متنوع حول مساله مهدویت و نیز نقد و بحث برخی از آرا، مجموعه ای است نسبتاً کامل و جامع که می تواند مسلمین خصوصاً شیعیان را در این زمینه مستغنی کند. نکته جالب توجه درباره این مجموعه آن است که سید محمد صدر در سن 29 سالگی این مجموعه را تألیف کرده است.شهید سید محمدباقر صدر آن متفکر نابغه پیرامون موسوعه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) سید محمد صدر در ضمن مقدمه مفصل خود بر کتاب می‌گوید: «در تاریخ تألیفات شیعی پیرامون امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) این کتاب نظیری ندارد.» و آیت‌الله سبحانی می‌گوید: «این کتاب حاکی از اطلاع وسیع از حدیث، تاریخ و جهان بینی والای اوست و از ابتکارات این مرد بزرگ به شمار می‌رود.» موسوعه‌ای که در بیش از 2700 صفحه است.   منة المنان: یک دوره تفسیر 5 جلدی از جزء سی قرآن کریم است. این تفسیر از سوره ناس آغاز شده است. او در مقدمه خود، عامل این روش بدیع را چنین بیان می‌کند: «این شیوه نتیجه دو عامل است؛ عامل شخصی و عامل عقلی؛ عامل شخصی همانا نوآوری در روش تفسیر و ترک تقلید در امور مشهوره‌ای است که ممکن است در آنها تقلید را ترک کرد. عامل عقلی این که همه تفاسیر از اول قرآن آغاز می‌شوند و لذا اکثر مطالب و افکار تفسیری مفسران تا حدود نصف قرآن ذکر می‌شود و نیمه دوم آثار تفسیری خواننده را به بحث‌های گذشته ارجاع می‌دهند و به همین خاطر بحث‌های تفسیری نیمه دوم قرآن کوتاه و ناتمام می‌ماند و موجب این می‌شود که عده‌ای از مردم خیال کنند این قسمت قرآن به لحاظ معنی و مضمون اهمیت کمتری دارد.»شهید صدر در مقدمه پنجاه صفحه‌ای خود توضیحات بیشتری درباره این تفسیر می‌دهد و تصریح می‌کند که این کتاب برای اهل فکر و فرهنگ و دانشگاهیان و آشنایان به علوم حوزوی نوشته شده و کسانی که در این سطح علمی و فکری نباشند قادر به استفاده از این تفسیر نمی‌باشند.ویژگی دیگر این تفسیر پاسخ گویی به انتقادات و اشکالات مخالفین قرآن است که از نام کتاب پیداست و ویژگی قبلی که بیان شد برای آن است که افراد با یک آمادگی لازم علمی و با توان قابل توجه فکری به سراغ این تفسیر بروند تا انتقادات و اشکالات را با پاسخ‌های داده شده دریابند و فهم کنند. آیت‌الله سید محمد صدر در پاسخ گویی به انتقادات مخالفین معارف قرآنی شیوه «اُطروحات» یا پاسخ‌های احتمالی یا نقضی را برگزیده است. به این معنا که او در اکثر موارد و در پاسخ اشکالات و انتقادات ضدقرآنی نظر قطعی یا دیدگاه شخصی را بیان نکرده، بلکه جواب‌ها و دیدگاه‌های متعددی را بیان می‌کند و انتخاب را برعهده خواننده خردمند می‌گذارد که مطابق مقاصد قرآنی یک جواب را قبول کند.  ماوراء الفقه: آیت‌الله سبحانی درباره این موسوعه می‌نویسد: «فقیه در نگارش یک دوره فقه از علومی مانند هیئت و نجوم، جغرافیا و شیمی، ریاضیات، طب، اقتصاد، لغت، تاریخ و حتی جامعه شناسی بی‌نیاز نیست. از طرفی آگاهی از چنین علوم مختلفی که ذوق‌ها و فهم‌های گوناگونی را می‌طلبد، برای یک فقیه میسر و آسان نیست. فقیه شهید ما بر اثر استعداد سرشار و رنج‌های توان فرسا توانسته است در این مجموعه آن چه که فقیه در امور ماوراءالفقه به آن نیاز دارد، به صورت فشرده و روشن در پانزده جلد فراهم آورد تا یک فقیه به همراه این کتاب از بسیاری از مراجعات وقت‌کش بی‌نیاز گردد و تا فردی این کتاب را مطالعه نکند، از ارزش والای آن آگاه نمی‌شود.»مطالب این اثر شامل: «التلقیح الصناعی»، «تبدیل الجنس»، «المخدرات» و «الریاضیات والفقه» و نیز درباره قواعد فقهی مانند «سوق‌المسلمین» و «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده» می‌باشد.  ارزش علمی آثار شهید صدرآیت‌الله شهید سید محمد صدر در تألیفات فقهی خود هم آثاری در فقه استدلالی دارد و هم کتاب‌هایی در زمینه فقه فتوایی؛ هم تعلیقه‌هایی بر کتب فقهاء گذشته دارد و هم به فلسفه احکام و شرع و تبیین آنها اهتمام ورزیده و مهم‌تر اینکه دغدغه پاسخ به پرسش‌ها و نیازهای نوپدید و مستحدثه را داشته است. چنانکه او با تألیف دو جلد کتاب با عنوان «فقه الاخلاق» به پیوند فقه و اخلاق پرداخته و نشان داده است که زندگی براساس فقه و شریعت جدای از اخلاق و معیارهای اخلاقی نمی‌باشد و بر مسلمان متشرّع لازم است هم باید و نباید فقهی را رعایت کند و هم پایبند زشت و زیبای اخلاقی باشد.  

در توطئه‌ای جنایت بار در شامگاه روز جمعه سوم ذی القعده 1419 ق برابر با 30 بهمن 1377 او را به همراه دو تن از فرزندانش در حالی که از مسجد به سوی خانه خود می‌رفت، مظلومانه ترور و به شهادت رساندند. این در حالی بود که او از سال 1401 تا 1409 ق در حصر خانگی و تحت تدابیر شدید امنیتی به سر می‌برد.  روزنامه کیهان به نقل از روزنامهٔ القبس کویت در خصوص عاملان این جنایت نوشته‌است: «این ترور توسط یک تیم وابسته به قصی فرزند کوچک صدام صورت گرفت و آنان پس از گلوله‌باران خودروی حامل شهید محمد صدر و فرزندانش، پیکر آنان را به محل نامعلومی انتقال دادند.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۰۶:۴۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۰۶:۵۰

آیت الله شهید سید محمد صدر

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله شهید سید محمد صدر از علما و مراجع تقلید مبارز عراقی است. ایشان سالها در کنار فعالیتهای علمی به مبارزه علیه رژیم بعث و صدام پرداخت که سرانجام به همراه دو تن از پسرانش بر اثر تیراندازی نیروهای وابسته به سازمان اطلاعات و امنیت حزب بعث سابق عراق، در نزدیکی منزلشان در منطقه "الحنانة" در شهر نجف اشرف ترور شده و به شهادت رسیدند.  

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع