آیت الله سید محمد تقی طباطبایی حکیم، در سال 1341 ه.ق، مطابق با 1301 ه.ش، در "نجف" در خانواده ‌ای‌ مذهبی‌ و اهل‌ علم‌ و فضل ‌به دنیا آمد. سید محمد تقى علوم منطق، بلاغت، فقه و اصول را نزد پدر و برادر خود و دیگر اساتیدش خواند و فلسفه و تاریخ را نزد شیخ "محمدرضا مظفّر" آموخت و دروس عالى فقه و اصول را نزد "سید محسن حکیم" و "سید ابوالقاسم خویى" گذراند. ایشان پس از کسب مدارج علمی در حوزه علوم دینی؛ به‌ تدریس‌ سطوح‌ عالی‌ فقه‌ و اصول‌ برای‌ طلاب‌ حوزه‌ علمیه‌ "نجف"‌ اشرف‌ پرداخت‌. پس از آن، به عضویت "جمعیه مُنْتدى النشر" (مدرسه عالی علوم دینی) و بعد از وفات "شیخ محمدرضا مظفّر"، رئیس دانشکده فقه "نجف" نیز شد و علاوه بر آن فقه مقارَن، اصول فقه و تاریخ را در آنجا تدریس ‌کرد. او که در توسعه این دانشکده سهم مهمى داشت از استادان دانشگاه "بغداد" براى تدریس تاریخ، جامعه ‌شناسى و روان ‌شناسى در دانشکده فقه دعوت کرد و خود نیز در دانشگاه "بغداد" به تدریس اصول فقهِ مقارَن پرداخت و هم‌ زمان مقالات زیادى در نشریات معتبر علمی مصر و بغداد به چاپ رساند. از آیت الله حکیم آثار متعددی برجای مانده که می توان به "الاُصولُ العامّه للفقه المقارَن"، "الاشتراک و الترادف" و "مالک ‌الاشتر" نیز اشاره کرد، سرانجام این عالم فقیه، در شانزدهم‌ ماه‌ صفر 1423 هجری قمری مطابق‌ با (1381ش) به‌ دیار باقی شتافت‌. 
پدر آیت الله سید محمد تقی حکیم، "سید محمد سعید بن سید حسین"،‌ عالم دین و مدرّس فقه و اصول بود که در سال  1354 ه.ش در "نجف" درگذشت، از او آثاری به شکل حاشیه بر کتاب‌های فقهی و اصولی برجای‌ ماند. برادر بزرگ‌ تر آیت الله سید محمد تقی، "سید محمد حسین حکیم" در سال 1333 ه.ق، در "نجف" به دنیا آمد. نزد پدرش، شیخ حسین حلّی و سید محسن حکیم درس خواند. وی در سال 1403 ه.ق، به همراه شماری از اعضای خاندان حکیم دستگیر و زندانی شد و پس از مدتی ــ در حالی که شاهد تیرباران برخی از آنان شده بودــ از "عراق" اخراج گردید و در "قم" سکونت گزید. آیت الله سید محمد حسین، سرانجام در سال 1410 ه.ق، وفات کرد و در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد، چند حاشیه بر کتابهای فقهی و اصولی از او برجای ‌ماند. 
آیت الله سید محم تقی حکیم،‌ تحصیلات‌ ابتدایی‌ را تحت‌ اشراف‌ پدر بزرگوارش‌ "سید سعید حکیم‌" (متوفای‌ 1395 هجری‌ قمری‌) و بزرگان‌ خانواده ‌اش‌ گذراند و دروس‌ علوم‌ عربی‌، منطق‌، بلاغت‌، اصول‌ فقه‌، فلسفه‌ و تاریخ‌ را نزد اساتید بزرگواری‌ همانند: برادرش‌ "سید محمد حسین‌ حکیم‌" (متوفای‌ 1410 ه. .ق‌)، "شیخ‌ نورالدین‌ جزائری"‌، "سید صادق‌ سید یاسین"، "شیخ‌ علی‌ ثامر"، "سید یوسف‌ حکیم‌" (متوفای‌ 1411 ه.ق‌)، "سید حسن‌ حکیم"‌ (متوفای‌ 1394 ه.ق‌)، "سید محمد علی‌ حکیم‌"، "شیخ‌ محمدرضا مظفر" و "سید موسی‌ جصانی"‌ فرا گرفت‌. ایشا ن هم چنین، درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ را نزد آیات‌ عظام‌ "سید محسن‌ حکیم"‌ (متوفای‌ 1390 ه. .ق‌)، "سید ابوالقاسم‌ خوئی"‌ (متوفای‌ 1413 ه. .ق‌)، "شیخ‌ حسین‌ حلی"‌ (متوفای‌ 1395 ه. .ق‌) و "سید میرزا حسن‌ بجنوردی"‌ (متوفای‌ 1395 ه. .ق‌) و فلسفه‌ را نزد شیخ‌ "محمدرضا مظفر"‌ فرا گرفت‌. 
آیت الله سید محمد تقی حکیم،‌ طی‌ سالیانی‌ چند، به‌ تدریس‌ سطوح‌ عالی‌ فقه‌ و اصول‌ برای‌ طلاب‌ حوزه‌ علمیه‌ "نجف"‌ اشرف‌ پرداخت‌. مباحث‌ فقهی‌ را بر اساس‌ متن‌ "مکاسب" تالیف‌ "شیخ‌ مرتضی‌ انصاری"‌ و اصول‌ فقه‌ را بر اساس‌ متن‌ "کفایه الاصول" نوشته‌ "شیخ‌ محمد کاظم‌ خراسانی"‌ در دروس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ ارائه‌ ‌داد. از ویژگی‌ دیگر علمی‌ سید محمد تقی‌ حکیم‌، تدریس‌ علم‌ اصول‌ فقه‌ مقارن‌ برای‌ طلاب‌ بحث‌ خارج‌ بوده‌،‌ که‌ آراء ائمه‌ مذاهب‌ اربعه‌ را ذکر ‌کرد و برخی‌ از دانش ‌پژوهان‌ آن‌ را تقریر کردند. ایشان هم ‌چنین‌ علم‌ قواعد فقهی‌ را از سال‌ 1388 ه.ق‌ برای‌ مدت‌ چند سال‌ تدریس‌ ‌کرد.  
آیت الله سید محمد تقی حکیم،‌ به‌ همراه‌ عده‌ ای‌ از بزرگان،‌ "جمعیة منتدی‌ النشر" را تأسیس‌ کرد که‌ بیش‌ از یک‌ ربع‌ قرن‌ به‌ فعالیت‌ پرداخت‌ و از سال‌ 1944 میلادی،‌ در دانشکده‌‌ "کلیّه منتدی‌ النشر" به‌ تدریس‌ نحو، صرف‌، بلاغت‌، ادبیات‌، تاریخ‌، فقه‌ و اصول‌، روان ‌شناسی‌ و جامعه ‌شناسی‌ پرداخت‌. رئیس دانشکده فقه آیت الله سید محمد تقی حکیم، علاوه‌ بر عضویت‌ در تأسیس‌ "المجمع‌ الثقافی‌ لمنتدی‌ النشر" در سال‌ 1943 میلادی‌، در تأسیس‌ دانشکده‌ فقه‌ "کلیه الفقه‌" در سال‌ 1985 میلادی‌ مشارکت‌ داشت‌ و موضوعات‌ گوناگونی‌ را در آن‌ جا تدریس‌ کرد. وی‌، برای‌ بیش‌ از پنج‌ سال‌ مسئولیت‌ دانشکده‌ فقه‌ را بر عهده‌ گرفت‌ و از سال‌ 1967 تا 1970 میلادی‌ اصول‌ فقه‌ مقارن‌ را در بخش‌ "معهد الدراسات‌ الاسلامیه العلیا" در دانشگاه‌ "بغداد" تدریس‌ کرد و در سال‌ 1964 میلادی‌ درجه‌ استادی‌ را از دانشگاه‌ بغداد دریافت‌ نمود. عضویت در مجمع‌ علمی‌ عراقی‌ آیت الله سید محم تقی حکیم در سال‌ 1964 م، به‌ عضویت‌ "مجمع‌ علمی‌ عراقی‌" درآمد. وی‌ از آن‌ پس‌، در کنفرانس‌های‌ متعدد علمی‌ داخل‌ و خارج‌ کشور عراق‌ شرکت‌ جسته‌ و به‌ عضویت‌ چند مجمع‌ علمی‌ مصر، سوریه‌ و اردن‌ درآمد. وی همچنین عضو شورای "لَجْنَه" نگارش "موسوعه الفقه الاسلامی" به سرپرستی "شیخ حسن مأمون"، از مشایخ الازهر، بود. هدف از نگارش این دایره المعارف درج و ارائه احکام فقهی مذاهب اسلامی بدون جرح و تعدیل و ترجیح بود. 
رژیم بعث "عراق" در سال 1403 ه.ق/ 1362 ه.ش، سید محمد تقی حكیم را همراه با شمار دیگری از اعضای خاندان حكیم دستگیر و زندانی نمود، اما بعدها او را با توجه به کهولت سن و بیماری آزاد كرد. 
آثار علمی‌ سید محمد تقی‌ حکیم‌ که‌ در موضوعات‌ مختلف‌ تألیف‌ شده‌،‌ به‌ سه‌ بخش‌ تقسیم‌ می ‌شود؛ برخی‌ به‌ صورت‌ کتاب‌ نشر یافت، برخی‌ هم‌ چنان‌ مخطوط‌ است‌ و به‌ زیور طبع‌ آراسته‌ نشده‌ و برخی‌ دیگر به‌ صورت‌ مقالات‌ و نیز مقدمه‌ بر کتاب‌های‌ دیگران‌ نگاشته‌ و نشر یافت‌. کتاب‌های‌ چاپ‌ شده وی‌ عبارت‌ است‌ از: -مالک‌ الاشتر -شاعر العقیده (السید الحمیری‌) -الاصول‌ العامه للفقه‌ المقارن ‌-الزواج‌ المؤقت‌ و دوره‌ فی‌ حل‌ مشکلات‌ الجنس ‌-فکره التقریب‌ بین‌ المذاهب ‌-مناهج‌ البحث‌ فی‌ التاریخ‌ -تاریخ‌ التشریع‌ الاسلامی ‌-من‌ تجارب‌ الاصولیین‌ فی‌ المجالات‌ اللغویه -عبدالله‌ بن‌ عباس‌... حیاته‌ و سیرته‌، شخصیته‌ و آثاره‌ -الاشتراک و الترادف -قصه التقریب بین المذاهب الاسلامیه -سُنَّه اهل‌البیت (علیهم‌السلام) محمد تقی حکیم همچنین در نگارش رساله دکتری اصول فقه یکی از دانشجویان الازهر، با عنوان "دلیل ‌العقل عند الشیعه الامامیه"، کمک بسیار کرد و هنگام چاپ نیز بر آن مقدمه‌ ای نگاشت و در آن بر ضرورت تقریب بین مذاهب اسلامی تأکید کرد. 
آیت الله سید محمد تقی حکیم، تألیفات متعددی در زمینه فقه و معارف اسلامی دارد اما وی توانست، با توجه به کارکرد و راهکارهای مناسب در حوزه "فقه مقارن" بصورت تطبیقی، آثار حائز اهمیتی را ارائه دهد، در این میان ایشان با تألیف کتاب ارزشمند "الاصول العامه للفقه المقارن" که حاصل سال‌ها تدریس ایشان در دانشکده فقه و دانشکده بغداد بود، سعى نموده تا مباحث علم اصول را بدون تعصبات بى ‌‏منطق و با بیان روش اصولى مذاهب مختلف اسلامى، طرح و بررسى کند و با دلایل منطقى نظریات صحیح را انتخاب نماید. این کتاب در نوع خود، طرح جدید و سبک تازه ‏‌اى در بررسى مسائل اصولى بود، می ‌توان در این مسیر به تلاش فکرى ایشان براى نزدیک شدن مذاهب اسلامى اشاره کرد؛ و اگر چه امید بود که بزرگان دیگرى به گسترش این مباحث بپردازند ولى این چنین نشد. نگاه‌ علمی به‌ مسئله‌ تقریب‌، بر اساس‌ آن ‌چه‌ که‌ در کتاب‌ اصول‌ فقه‌ مقارن‌ آیت الله حکیم‌ آمده‌، دریچه ‌ای است‌ که‌ این‌ طلایه ‌دار تقریب‌ آن را گشود‌. اهداف نگارش از جمله اهداف نوشتن این کتاب تلاش براى رسیدن به واقعیت فقه اسلامى و پیشرفت دروس فقهى و اصولى و آزاد شدن از بررسى عاطفى مطالب علمى بود، تا اشاعه روح تحمل نظریات مخالف و کمتر شدن فاصله بین مسلمانان صورت گیرد که از مهمترین آثار آن جلوگیری از تفرقه بین دانشمندان بعضى از مذاهب به دلیل جهل از اصول و مبانى سایر فرق اسلامى بود. 
سید محمد تقی‌ حکیم پس‌ از سپری‌ شدن‌ 81 سال از عمر شریفش‌ که‌ عمده آن‌ صرف‌ تحصیل‌، تحقیق‌ و تألیف‌ به‌ همراه‌ تقوا، ورع‌ و عبادت‌ شد، سرانجام در 16 ماه‌ صفر 1423 هجری‌ قمری‌ مطابق‌ با 29 آوریل سال 2002 میلادی‌ به‌ دیار باقی‌ شتافت‌. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۱:۵۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۱:۵۳

اسناد و مراجع