آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1258 ه.ق، در "اصفهان" دیده به جهان گشود. وی در شش سالگی پدرش را از دست داد و پس از آن برادرش "سید محمدعلی" معروف به "آقامجتهد" سرپرستی او را بر عهده گرفت. او مقدمات و بخشی از سطح را نزد او خواند و در چهارده سالگی پس از فوت برادر، نزد "محمدباقر رازی اصفهانی" فرزند صاحب "هدایه المسترشدین"، دروس سطح را تکمیل کرد و درس خارج را آغاز نمود.پس از آن در سال 1281 ه.ق، عازم عتبات شد؛ در آن سال شیخ "انصاری" درگذشت و او نتوانست شیخ را درک کند. در "نجف" در درس شیخ "راضی نجفی" و "مهدی کاشف الغطاء" حاضر شد و در سال 1282 به حج رفت و پس از آن بیمار شد و به "اصفهان" بازگشت.در سال 1294 از "اصفهان" خارج شد و به "عراق" بازگشت و در سال 1300 به "خراسان" سفر کرد و به عتبات بازگشت. پس از وفات شیخ "موسی آل شراره" در "جبل عامل"، اهالی آنجا از او دعوت کردند که "جبل عامل" برود اما او نپذیرفت. در همین دوران حدود بیست سال در فقه و اصول از "میرزای شیرازی" در "نجف" و "سامرا" بهره برد. پس از مهاجرت "میرزای شیرازی" به "سامرا"، سید اسماعیل صدر نیز به "سامرا" رفت.با درگذشت میرزای بزرگ شیرازی، بخش عمده‌ مسئولیت مرجعیت عام شیعیان جهان به آقا سید اسماعیل صدر انتقال یافت و بخشی از بار این مسئولیت نیز البته به میرزا محمدتقی شیرازی. آقا سید اسماعیل پس از وفات مرحوم میرزا، در عرب و عجم و هند اعلم گردید. اما در سال 1314 ه.ق، یعنی تنها دو سال پس از درگذشت میرزا، بنابر اسبابی که هرگز با وضوح و جزئیات تشریح نشد، از مرجعیت عام کناره گرفت و سامرا را به قصد اقامت در کربلا ترک کرد.میرزا محمدحسین نایینی، عبدالحسین شرف الدین عاملی، سید حسین فشارکی از جمله شاگردان وی بودند.آیت الله صدر در اواخر عمر به "کاظمین" رفت و نهایتا در 80 یا 81 سالگی در روز سه شنبه 12 جمادی الاول سال 1338 ه. ق، چشم از دنیا فروبست و در یکی از حجرات پایین پای حرم کاظمین دفن شد. تاریخ دقیق وفات این عالم بزرگ مشخص نیست. 
نسب و خاندانخاندان صدر ریشه در منطقه "جبل عامل" واقع در "لبنان"، روستاى "شدغیث" دارند. سیّد صالح (جدّ سیّد اسماعیل) به عراق کوچ نمود؛ سپس به اصفهان مهاجرت کرد و در آن جا ماندگار شد.سیّد محمّد، پسرِ سیّد صالح، معروف به "صدرالدین عاملى" مى باشد. نسب سیّد محمّد با 28 واسطه، از طریق ابراهیم بن موسى بن جعفر(علیهم السلام) به امام هفتم شیعیان مى رسد. وى در لبنان به دنیا آمد و همراه پدر به بغداد کوچ کرد سپس به اصفهان عزیمت نمود و در آن جا مسکن گزید.صدرالدین عاملى در فقه، اصول، حدیث، رجال و دیگر علوم رایج آن عصر، به مراتب بلندى دست یافت به طورى که در ایّام نوجوانى ادعاى اجتهاد داشت، دیگران نیز این ادعا را تأیید مى کردند و احترام خاصى براى او قائل بودند. او هم چنین در زمینه شعر نیز از استعداد بالایى برخوردار بود و گاه شعر مى سرود. وى دروس حوزوى را نزد سیّد مهدى بحرالعلوم، سیّد جواد عاملى و پدر زن خود، شیخ جعفر کاشف الغطاء فرا گرفت. سیّد صدرالدین در زمینه نقل حدیث، از بسیارى مشایخ روایت، حدیث نقل کرده است؛ وى به واسطه پدر، از جدش، سیّد محمّد و به واسطه او، از شیخ حرّ عاملى روایت مى کند.سیّد محمّد صدرالدین عاملى علاوه بر این که در تألیف کتاب "روضات الجنات" به مؤلفش کمک کرد، بیش از 12 اثر از خود نیز به جاى گذاشت. او سرانجام در شب جمعه 14 محرم سال 1263 یا 1264 ه.ق در نجف اشرف فوت کرد و در یکى از حجرات بالاى سر صحن مطهر دفن شد. ازدواجسید اسماعیل صدر در پانزدهم شعبان سال 1287 ه.ق، با یکی از دختران پسر عمویش آیت الله سید هادی صدر ازدواج کرد و بدین ترتیب با آیت الله سید یوسف شرف الدین (پدر آیت الله سید عبدالحسین شرف الدین) و شیخ عبدالحسین آل یاسین باجناق شد. مراسم عروسی آقا سید اسماعیل و باجناقش آیت الله سید یوسف شرف الدین، در یک زمان و مکان، به طور مشترک برگزار گردید. فرزندانسید اسماعیل چهار پسر داشت و همگی از علما بودند که عبارتند از:-سید محمدمهدی: (متولد 1296) از شاگردان آخوند خراسانی و آقا رضا همدانی بود. او پدر سید ابوالحسن، محمدصادق و محمدجعفر بود.-سید صدرالدین: (1299-1373 ه.ق) از فقها و مراجع تقلید شیعه و متخصص در اصول، رجال، شعر و تفسیر. وصی عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم بود و پس از وفات حائری یزدی، به همراه سید محمد تقی خوانساری و سید محمد حجت، سرپرستی حوزه علمیه را بر عهده داشت و در حفظ و توسعه حوزه کوشید. وی پدر سید موسی صدر و سید رضا صدر بود.-سید محمدجواد: (متولد 1310) از شاگردان درس آقا ضیاء عراقی، سید حسین فشارکی، ابوالحسن طالقانی بود.-سید حیدر: (1309-1356 ه.ق) در درس سید حسین فشارکی و عبدالکریم حائری یزدی شرکت کرد. سید عبدالحسین شرف الدین او را از جهت علمی بالاتر از دیگر برادران می داند. او پدر سید محمدباقر صدر بود. 
سیّد اسماعیل صدر از همان کودکى شروع به تحصیل کرد و صرف، نحو، بیان، منطق و مقدارى از فقه و اصول فقه را از برادرش آموخت. او 14 ساله بود که برادرش را که حق بزرگى بر گردنش داشت، از دست داد. سید اسماعیل پس از آن، در درس پسر خاله اش، شیخ محمّدباقر فرزند شیخ محمّد تقى اصفهانى (نویسنده کتاب هدایه المسترشدین) شرکت کرد و از شاگردان خاص وى گردید. اساتیدسید اسماعیل صدر از محضر عالمان بسیاری استفاده نمود كه عبارتند از:-سید محمدعلی، معروف به آقا مجتهد: وی برادر بزرگتر و اولین استاد سید اسماعیل است.-شیخ محمدباقر اصفهانی، فرزند شیخ محمدتقی اصفهانی (نویسنده كتاب هدایه المسترشدین)-شیخ راضی بن محمد، معروف به فقیه عراق-شیخ مهدی آل كاشف الغطاء، فرزند شیخ علی كاشف الغطاء و نوه شیخ جعفر كاشف الغطاء-میرزا محمدحسن شیرازی 
مهاجرت به نجفپس از آن که شیخ محمّد باقر اصفهانى، استاد سید اسماعیل صدر در سال 1281 ه.ق براى انجام مراسم حج رهسپار مکه گردید؛ سید اسماعیل نیز بار سفر بست و اموال و دارایى هاى خود را به برادرانش سپرد و به نجف اشرف مهاجرت کرد تا در درس شیخ مرتضى انصارى شرکت کند، امّا پس از ورود به نجف، شهر را ماتم زده یافت و مشاهده نمود که در مساجد و محافل مختلف، مراسم ترحیم و عزادارى براى فوت شیخ انصارى برپاست، وى که از این حادثه بسیار ناراحت شده بود، پس از شرکت در مراسم، در درس شیخ راضى بن شیخ محمّد شرکت کرد و در زمره شاگردان وى درآمد. وى همچنین در درس شیخ مهدى آل کاشف الغطاء و میرزا محمّد حسن شیرازى شرکت مى کرد. مهاجرت به سامرّاوقتى زمزمه هاى مهاجرت میرزا محمّد حسن شیرازى به سامرّا شنیده شد، سید اسماعیل صدر نیز خود را آماده کرد و در رکاب میرزاى بزرگ، به سامرّا رفت و در کلاس درس او شرکت کرد.در سال 1307 ه.ق که سید اسماعیل در سامرّا به سر مى برد، شیخ موسى آل شراره، عالمِ بزرگ جبل عامل "لبنان" از دنیا رفت و مردم آن منطقه از سید اسماعیل صدر دعوت کردند که به آن جا برود و سرپرستى امور آنان را عهده دار گردد، امّا سید اسماعیل صدر این پیشنهاد را نپذیرفت و همچنان در محضر میرزا محمّد حسن شیرازى باقى ماند.میرزا محمّد حسن شیرازى در سال هاى پیرى به علّت مسئولیت سنگین مرجعیت و رهبرى جهان شیعه، از تدریس علوم حوزوى ناتوان مانده بود. او به سه تن از شاگردان بارز و برجسته خود از جمله سید اسماعیل صدر، میرزا محمّد تقى شیرازى و محمّد اصفهانى فشارکى، دستور داد تا به تدریس بپردازند.سیّد اسماعیل صدر حدود 10 سال پیش از رحلت میرزا محمّد حسن شیرازى، به تدریس اشتغال داشت. 
میرزای شیرازی در بیست و چهارم شعبان سال 1312 ه.ق، درگذشت. در پی وفات وی، امر مرجعیت و زعامت دینی به آقا سید اسماعیل انتقال یافت و فرزندان میرزا همه دارایی ها و وجوه شرعیه ای را که بر جای مانده بود، به آقا سید اسماعیل واگذار کردند. اغلب علما، فضلا و حتی مقدسین حوزه، مردم را در امر تقلید به وی ارجاع دادند. از گروه اخیر، می توان از حضرات آیات میرزا حسین نوری، ملا فتحعلی سلطان آبادی، سید مرتضی کشمیری، میرزا ابراهیم محلاتی و سید ابراهیم خراسانی نام برد. آیات عظام میرزا حسین نائینی و شیخ حسن کربلایی وی را مرجع اعلم پس از میرزای بزرگ شیرازی معرفی کردند.گفته شده آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و سید محمدکاظم یزدی در زمان حیات میرزای شیرازی، از نجف به سامرا آمدند تا آقا سید اسماعیل برای آنها شهریه قرار دهد. آقا سید اسماعیل اگرچه در امر مرجعیت بر اقران خود تقدم یافته بود، اما در سال 1314 ه.ق، یعنی حدود دو سال پس از درگذشت میرزای شیرازی، بنا بر اسبابی که هرگز با وضوح و جزئیات شرح داده نشده، ولی توسط برخی بزرگان "اجباری"، "تکلیف شرعی"، "جهات تقوایی" یا "گریز از ریاست و زعامت" ارزیابی شد، سامرا را ترک کرد. آیت الله سید موسی شبیری زنجانی نقل می کند که گویا میان اصحاب آقا سید اسماعیل و آیت الله میرزا محمدتقی شیرازی منازعه ای شدید در سامرا شکل گرفته بود که کدام یک از این دو عالم بزرگ بر دیگری تقدم دارند. آقا سید اسماعیل که از مرجعیت، ریاست و این گونه عوالم گریزان بود، مانند میرزا محمدتقی شیرزای، خودش کنار کشید و سامرا را ترک کرد تا از تبعات این گونه امور دور باشد.پس از آن، سیّد اسماعیل صدر همراه پسر عمویش، سید حسن صدر به سبب موقعیت علمى مناسبى که در کربلا فراهم آمده بود، به حوزه علمیّه کربلا راه یافت. اقامت آقا سید اسماعیل در کربلا، نزدیک دو دهه تمام به طول انجامید و باعث شد تا حوزه علمیه آن شهر مقدس مجدداً احیا و به سرعت به یکی از پایگاه های مهم علم و دانش تبدیل شود. 
از جمله شاگردان آیت الله سید اسماعیل صدر عبارتند از:-شیخ عبدالحسین کرخی، ‌معروف به "کاظمی" و "آل یاسین"-میرزا محمد حسین نائینی-سید ابوالقاسم دهکردی-محمد هادی بیرجندی معروف به "هادوی"-شیخ موسی بن محمد جعفر کرمانشاهی-محمد حسین طبسی-غلام حسین مرندی حائری-میرزا علی نجل-سید علی سیستانی، پدر بزرگ حضرت آیت الله سید علی سیستانی-سید حسین بن سید ابراهیم فشارکی اصفهانی-سید محمدرضا پشت مشهدی کاشانی-شیخ محمد علی ابن شیخ عباس هروی (هراتی) خراسانی 
عده‌ای از عالمان دینی از آیت الله سید اسماعیل صدر اجازه نقل حدیث داشتند که عبارتند از:-سید محمود مرعشی-محمد باقر بیرجندی-آیت الله شیخ محمد علی شاه آبادی، استاد اخلاق امام خمینی(ره)-میرزا ابوطالب موسوی شیرازی، نویسنده کتاب اسرار العقائد-احمد شاهرودی-محمد حسین بن محمد خلیل امامی شیرازی (متوفی: 1329 ه.ق) 
حمایت از شرکت اسلامیه اصفهانشرکت اسلامیه اصفهان در سال 1316 ه.ق، با هدف تأمین منسوجات مورد نیاز مردم ایران و مقابله با وابستگی به خارج تاسیس شد. آقانجفی اصفهانی و برادرش آقا نورالله نجفی اصفهانی از مؤسسین این شرکت بودند. برخی علماء از جمله سید اسماعیل صدر در حمایت از این شرکت و ترغیب مردم به محصولات داخلی، بیانیه هایی صادر کردند. سیدجمال الدین واعظ نیز رساله مبسوطی به همین مناسبت، تحت عنوان "لباس التقوی" نوشت و چنین استدلال نمود که ایرانیان نباید کالاهای خارجی مصرف نمایند، بلکه از وظایف حتمی مسلمانان است که از آن شرکت حمایت و استقبال نمایند. جالب آنکه هشت تن از مراجع تقلید آن زمان، بر این رساله تقریظ نوشتند.سیداسماعیل صدر نیز اظهار امیدواری کرد که با تأسیس آن شرکت، «مسلمانان از گرفتاری به کفار… برهند و ممالک محروسه ایران، از احتیاج به کفر، مستغنی شود». فتوای جهاد علیه ایتالیا و روسیهدر سال 1329 ه. ق که استعمارگران ایتالیایی، سرزمین طرابلس غرب (لیبی)، از متصرفات عثمانی را تحت تصرف خود در‌آوردند، آیت الله سید اسماعیل صدر و جمعی از مراجع و علمای شیعه عتبات، طی تلگرافی به سلطان محمد پنجم، ‌پادشاه عثمانی، خاطرنشان ساختند که به نمایندگی از سوی هشتاد میلیون شیعه جعفری در ایران، ‌هندوستان و سایر نقاط جهان، حکم جهاد دفاعی را صادر نمودیم.آنان از سلطان عثمانی مصرانه تقاضا کردند و تأکید نمودند که دیگر فریب دغل کاری های دولت های اروپایی را نخورد و از کمک های دروغین آنها چشم پوشی نماید، زیرا که این امر به مقتضای شریعت در شأن خلافت نیست و در عوض از او خواستند که به نیروهای داوطلب مسلمان که از گوشه و کنار جهان به کمک او خواهند شتافت تکیه نماید.اندکی بعد از آن واقعه و پس از حمله قوای روس به شمال ایران و اشغال بخش هایی از خاک کشور و کشتار آزادیخواهان در تبریز و رشت، در اواخر سال 1329 ه.ق، سیداسماعیل صدر، همراه با برخی از مراجع و علمای بزرگ عتبات، دو فتوای جهاد بر ضد متجاوزان روس صادر نمود. مراجع و علما هم به رهبری آخوند خراسانی تصمیم گرفتند که برای بیرون راندن روس ها از ایران، دسته جمعی به این کشور مهاجرت نمایند. بدین منظورگروه کثیری از مراجع و علمای عتبات عازم کاظمین شدند تا از آنجا روانه ایران شوند. سیداسماعیل صدر که در آن زمان به کربلا به سر می برد، نیز در رأس گروهی از علما رهسپار کاظمین گردید. او در آنجا همانند میرزا محمدتقی شیرازی، شیخ الشریعه اصفهانی و شیخ عبدالله مازندرانی، اغلب اعلامیه ها و فتاوای ضد بیگانگان را امضا می کرد.«هجوم روس بر ایران و ایتالیا بر طرابلس موجب ذهاب اسلام و اضمحلال شریعت و قرآن است. بر عموم اسلامیان واجب است اجتماع نموده و از دولت متبوعه خود رفع تعدیات غیرقانونی روس و ایتالیا را جداً بخواهند. و تا رفع این غائله عظمی نشود آسایش و استقرار را بر خود حرام و این حرکت اسلام پرورانه را جهاد فی سبیل اللّه مثل مجاهدین بدر و حنین شناسند.محمد کاظم خراسانی اسماعیل بن صدرالدین عاملی عبداللّه مازندرانی شیخ الشریعه اصفهانی»هم چنین در هنگام حمله روسیه به ایران، تلگرامی در تاریخ 22 صفر 1330 ه.ق، از طرف سید اسماعیل صدر، میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ عبدالله مازندرانی به بلاد ایران مخابره شد:«...عشایر و ایلات مملکت که قوای دفاعیه دولت و ملت است.. ذلت اسارت در چنگال اجانب و به روز سیاه خوانین قفقاز و ترکستان و غیرهم نشتن را بر خود روا ندارند...» فتوای جهاد علیه انگلیس در حمله به عراقدر اواخر سال 1332 ه.ق (1914 میلادی) که جنگ جهانی اول آغاز شد و متفقین به دولت عثمانی اعلام جنگ داد و نیروهای انگلیسی در 25 ذیحجه آن سال بندر "فاو" را در جنوب "عراق" اشغال کرده و به پیشروی خود در خاک عراق ادامه دادند، مراجع و علمای شیعه عتبات، از جمله آیت الله سید اسماعیل صدر طی فتاوایی، بر ضد کفار مهاجم اعلام جهاد نمودند و از همه مسلمانان خواستند تا مانع هجوم کفار به بلاد اسلام شوند. 
آقا سید اسماعیل همچون استادش میرزای شیرازی، جز تألیف برخی رساله های عملیه مستقل، حاشیه بر برخی کتب و رسائل دیگران و نیز تقریظ بر پاره ای کتاب ها، عملاً تألیف خاصی از خود به یادگار نگذاشت. موارد زیر را از آثار وی برشمرده اند:-"انیس المقلدین" که رساله عملیه است و تعدادی از مجتهدین پس از ایشان بر آن حاشیه زدند.-"مفتاح الهدایه" که رساله عملیه فارسی در اصول و احکام دین است و در بمبئی به چاپ رسید.-"مختصر مفتاح الهدایه" یا "صراط المستقیم" و ترجمه فارسی آن به نام "راه راست" که چکیده "مفتاح الهدایه" و رساله عملیه به فارسی است.-حاشیه بر "مناسک الحج" به زبان فارسی، تألیف شیخ مرتضی انصاری-حاشیه بر رساله "صراط النجاه" تألیف شیخ مرتضی انصاری-حاشیه بر کتاب "نجاه العباد فی یوم المعاد" اثر صاحب جواهر-حاشیه بر رساله "احکام ایمانِ" تألیف آیت الله میرزا محمدهاشم چهارسوقی-حاشیه بر کتاب "انیس التجار" تألیف ملا احمد نراقی-حاشیه بر رساله "جامع عباسی" تألیف شیخ بهاءالدین عاملی-حاشیه بر "متاجر" آیت الله سید باقر بهبهانی-حاشیه بر "الدّرر المأثوره فی الاحکام المأثوره" اثر آیت الله سید عبدالکریم موسوی جزایری-حاشیه بر "مفتاح اللباب فی شرح خلاصه الحساب" اثر آقا فتحعلی زنجانی نجفی-تقریظی بر کتاب "ذخیره الفرائض" تألیف شیخ محمد زکی بهبهانی نجفی-تقریظی بر کتاب "نخبه الواعظین" در علم اخلاق، تألیف سید اسماعیل موسوی تقریراتافزون بر موارد بالا تقریراتی نیز از برخی شاگردان دروس فقه و اصول سید اسماعیل صدر به جای مانده است که از جمله می توان موارد زیر را برشمرد:-شرح آیت الله سید مهدی طباطبایی حکیم بر منظومه آیت الله شیخ موسی شراره عاملی در اصول که تقریرات دروس استاد به تفصیل در آن طرح گردید. -"اللقطات" که کتابچه ای خطی است و در آن تقریرات درس استاد توسط آیت الله شیخ موسی حائری کرمانشاهی تنظیم گردیده است. فتاوای گرداوری شدهدر کنار این آثار، برخی محققین نیز فتاوای سید اسماعیل صدر را گردآوری و به شکل مستقل یا همراه فتاوای دیگر مراجع تقلید تدوین کردند؛ از جمله:-"مختصر نجاه العباد" که توسط آیت الله سید محمدمهدی صدر بر اساس فتاوای پدر تدوین شد.-"رساله فی الطهاره و الصلاه" که رساله عملیه ای به فارسی است و در آن فتاوای استاد توسط سید محمود مرعشی تستری نجفی گردآوری شده است-"مجمع الرسائل" که در آن، فتاوای استاد و بعضی مراجع دیگر توسط محمدحسن اصفهانی گردآوری و به فارسی تدوین شده است.-"منتخب المسائل" که در آن برخی فتاوای استاد توسط سید محمود مرعشی تستری گردآوری شده است.-رساله "الربائیه" که توسط آیت الله هاشم خراسانی بر اساس فتاوای آیات عظام سید اسماعیل صدر و آخوند خراسانی در باب احکام ربا تدوین شد. 
سید اسماعیل صدر در اواخر عمرش به "کاظمین" مهاجرت کرد و در 80 یا 81 سالگی در روز سه شنبه 12 جمادی الاول سال 1338 ه. ق، چشم از دنیا فروبست و به ملکوت اعلی پیوست. تاریخ دقیق وفات این عالم بزرگ مشخص نیست. بنابر نقل کتاب "ریحانه الادب" نوشته "محمد علی مدرس تبریزی"، تاریخ وفات وی سال 1337 ه. ق، است و بنابر نقل کتاب "اعیان الشیعه" اثر "سید محسن امین عاملی"، تاریخ وفات وی سال 1339 ه.ق می ‌باشد.جمعیت بسیاری در تشییع جنازه آیت الله سید اسماعیل صدر شرکت کردند. بدن مطهر وی را در اتاقی که در پایین رواق مطهر حرم کاظمین قرار داشت، به خاک سپردند. پس از وفات این عالم متقی در بلاد اسلامی مراسم ترحیم برگزار شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۱۶

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۱۷

آیت الله سید اسماعیل صدر

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله سید اسماعیل صدر، از عالمان شیعه و مراجع تقلید نیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع