آیت الله سید اسماعیل صدر کاظمینی در سال 1255 هجری قمری در اصفهان متولد شد. خاندان وی ریشه در منطقه "جبل عامل" لبنان، روستاى "شدغیث" دارند اما همگی از آنجا مهاجرت کردند."سید صدرالدین موسی عاملی" پدر آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1226 هجری قمری به ایران مهاجرت کرد و در اصفهان اقامت گزید. فرزندان وی به علت حسن شهرت پدر به "صدر"، "صدرزاده" یا "صدرعاملی" معروف شدند.مادر آیت الله سید اسماعیل صدر دختر "کاشف الغطاء" بود.آیت الله سید اسماعیل صدر در سن 6 سالگی پدر خود را از دست داد و برادر بزرگترش "سید محمد علی" معروف به "آقا مجتهد" سرپرستی او را به عهده گرفت اما وی در 14 سالگی برادر بزرگش را نیز از دست داد.آیت الله سید اسماعیل صدر بعد از "میرزای شیرازی زعامت و مرجعیت دینی را بر عهده گرفت و در سال 1338 هجری قمری در 83 سالگی در نجف به دیدار حق شتافت. 
سید اسماعیل صدر در کودکی صرف، نحو، بیان، منطق و مقدارى از فقه و اصول فقه را از برادرش "سید محمد علی صدر" آموخت و از 14 سالگی در کلاس درس شوهر خواهر خود "شیخ محمد باقر اصفهانى" نویسنده کتاب "هدایه المسترشدین" شرکت کرد.آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1281 هجری قمری زمانی که 23 ساله بود، اموال خود را به برادرش بخشید و برای ادامه تحصیل به همراه مادر به عراق رفت تا در محضر "شیخ انصاری" کسب فیض کند اما وقتی به کربلا رسید "شیخ انصاری" به دیدار حق شتافت. آیت الله سید اسماعیل صدر نزد "شیخ مهدی کاشف الغطاء" و "شیخ راضی نجفی" فقه را آموخت و از "میرزا حسن شیرازی" فقه و اصول را یاد گرفت. وی نزدیک به سه دهه شاگرد "میرزا حسن شیرازی" بود. وی در نجف علاوه بر تکمیل مدارج فقه، اصول و حدیث به فراگیری اخلاق و سایر علوم عقلی مانند فلسفه، کلام، ریاضی، هندسه، هیات و نجوم نیز پرداخت.زمانی که "میرزای شیرازی" به سامرا رفت، آیت الله سید اسماعیل صدر نیز برای حضور در کلاس درس ایشان نجف را ترک کرد و راهی سامرا شد. آیت الله سید اسماعیل در سال 1308 هجری قمری با فوت شوهر خواهرش، "شیخ محمد حسین بن شیخ محمد باقر" مجبور شد برای سرپرستی خانواده وی به نجف بازگردد.آیت الله سید اسماعیل صدر از طرف بعضی بزرگان اجازه نقل حدیث داشت مانند اجازه اول صفر سال 1283 هجری قمری "آیت الله میرزا محمد همدانی" که تصویر آن در کتاب "جامع الشتات" چاپ شده است. 
آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1287 هجری قمری با دختر پسر عموی خویش "آیت الله سید هادی صدر" ازدواج کرد. جشن عروسی وی و باجناقش "آیت الله سید یوسف شرف الدین" مشترکا برگزار شد. حاصل این ازدواج چهار پسر به نامهای "سید محمد مهدی"، "سید صدرالدین"، "سید محمد جواد" و "سید حیدر" بود که همه از علمای بزرگ تشیع بودند. 
برخی بزرگان از آیت الله سید اسماعیل صدر اجازه نقل حدیث داشتند مانند: میرزا ابوطالب موسوی شیرازی، سید محمود حسینی مرعشی، شیخ محمد باقر بیرجندی، شیخ احمد شاهرودی، شیخ محمد حسین امامی شیرازی، شیخ محمد علی شاه آبادی، شیخ عباس تهرانی، سید نجم الحسن لکنهوی، شیخ حبیب آل ابراهیم عاملی، شیخ حبیب الله کاشمری ترشیزی آیت اللهی، حیدرقلی خان سردار کابلی، سید راحت حسین کوپالپوری هندی، سید محمد حسین براهوی لکنهویی، سید عباس لاری، شیخ عبدالحسین حائری، شیخ محمد خطیب شمری جشعمی، سید محمد موسوی نجف آبادی، شیخ مهدی مسجد شاهی، میرزا حسن حائری، سید هبه الدین شهرستانی و سید محمد تبریزی. 
سفر حجآیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1282 هجری قمری با خواهر خود "قمربیگم" به سفر حج رفت. در این سفر عده زیادی از جمله خواهرش به دلیل وبا درگذشتند اما خود ایشان شفا یافت و به نجف بازگشت. سفر به اصفهانآیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1291 همجری قمری به علت بیماری و با تجویز پزشکان برای تغییر آب و هوا به اصفهان رفت. مردم از وی استقبال باشکوهی کردند و امامت مسجد "جامع اصفهان" به وی واگذار گردید. ایشان در مدت کوتاهی محبوبیت بسیاری بین مردم یافتند اما اقبال ایشان به ساده زیستی سبب شد که در سال 1294 هجری قمری بدون خبر به نجف بازگردند. سفر به مشهد آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1300 قمری جهت زیارت بارگاه امام رضا(ع) عازم مشهد شدند. 
"ناصرالدین شاه" امتیاز دخانیات ایران را به مدت 50 سال به "انگلستان" داد به همین دلیل "میرزای شیرازی" در 1 جمادی الاثانی 1303 هجری قمری حکم "تحریم تنباکو" را اعلام کرد تا با استعمار انگلیس به مبارزه بپردازد.بالا گرفتن مبارزات سیاسی "میرزای شیرازی"، افزایش سن و رسیدگی به امور مرجعیت سبب شد که ایشان از اداره حوزه درسی سامرا دست بکشدند و آنجا را به سه تن از شاگردان خود "سید اسماعیل صدر"، "سید محمد فشارکی اصفهانی" و "میرزا محمد تقی شیرازی" بسپارند. به همین دلیل سید اسماعیل صدر به سامرا رفت. کلاس های وی در حوزه علمیه سامرا از سوی فقها و دانش پژوهان مورد استقبال قرار گرفت. 
تقریبا همه علمای معاصر آیت الله سید اسماعیل صدر از محضر ایشان بهره برده اند. وی در سفر نیز جلسات فقه و اصول برگزار کرد. علاوه بر فرزندان ذکور ایشان، می توان بزرگان زیادی را نام برد که از محضرشان بهره برده اند، مانند: میرزا علی آقا شیرازی (فرزند "میرزای شیرازی")، میرزا محمد حسین نائینی، شیخ عبدالحسین آل یاسین کاظمی، سید ابوالقاسم دهکردی اصفهانی، میرزا مهدی اصفهانی، میرزا محمد حسین طبسی، سید حسین فشارکی اصفهانی، سید علی سیستانی، سید محمد رضا کاشانی، میرزا محمد علی هروی خراسانی، شیخ محمد هادی بیرجندی، شیخ محمدرضا آل یاسین، سید عبدالحسین شرف الدین، سید ابوطالب شیرازی، سید ابوالقاسم کاشانی، سید ابوالقاسم جزایری تستری، شیخ احمد شاهرودی، شیخ محمد باقر میرحیدری، شیخ محمد حسین شیرازی، شیخ غلامحسین مرندی حائری، سید محمود مرعشی تبریزی، شیخ موسی کرمانشاهی حائری، سید محمد جواد صدر عاملی، شیخ محمد رضا اصفهانی، سید حسن لواسانی، شیخ مجتبی قزوینی، شیخ محمد تقی تنکابنی، شیخ عیسی لواسانی، شیخ محمدعلی سنقری همدانی حائری و شیخ محمد حسین کرباسی 
"میرزای شیرازی" در 24 شعبان 1312 هجری قمری از دنیا رفت. وی مرجعیت و زعامت دینی جامعه اسلامی را به عهده داشت، بعد از او این مسئولیت به سید اسماعیل صدر رسید. فرزاندان "میرزای شیرازی" کلیه وجوهات و دارایی های به جامانده را به سید اسماعیل صدر منتقل کردند و اغلب علما و فضلا مانند "ضرات آیات میرزا حسین نوری"، "ملا فتحعلی سلطان آبادی"، "سید مرتضی کشمیری"، "میرزا ابراهیم محلاتی" و "سید ابراهیم خراسانی" مردم را به تقلید از آیت الله سید اسماعیل صدر دعوت کردند. "میرزا حسین نائینی" و "شیخ حسن کربلایی" آیت الله سید اسماعیل صدر را مرجع اعلم پس از "میرزای شیرازی" معرفی کردند."آیت ‌الله سید محمد علی مبارکه ای" نیز نقل کرده است: «سید اسماعیل پس از وفات میرزا، در عرب، عجم و هند اعلم گردید. در هر کجا شیعه مذهب بود، به سوی جنابش مراجعه نمود.» 
آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1314 هجری قمری بعد از ترک زعامت دینی از سامرا خارج شد، وی وقتی به کربلا رسید جهت عزیمت به نجف استخاره کرد و چون جواب استخاره منفی بود در همان جا ماند."آیت‌ الله سید محسن امین" و "سید محمد علی مدرس تبریزی" در کتاب ‌های خود "اعیان ‌الشیعه" و "ریحانه ‌الادب"، دلیل ترک سامرا را توسط سید اسماعیل صدر اجبار و تکلیف شرعی دانستند. "آیت‌ الله العظمی شبیری زنجانی" تقوا و گریز از ریاست را دلیل این امر دانسته است."آیت الله سید موسی شبیری زنجانی" نقل می کند: «گویا میان اصحاب سید اسماعیل و "آیت الله میرزا محمدتقی شیرازی" منازعه ای شدید در سامرا شکل گرفته بود که کدام یک از این دو عالم بزرگ بر دیگری تقدم دارد. آقا سید اسماعیل که از مرجعیت، ریاست و این گونه عوالم گریزان بود، خودش کنار کشید و سامرا را ترک کرد تا از تبعات این گونه امور دور باشد.»گرچه وی هنگام ترک سامرا برای جلوگیری از رکود از بزرگان خواسته بود در سامرا بمانند اما برخی از آنها مانند: میرزا حسین نوری، سید حسن صدر، ملافتحعلی سلطان آبادی، سید ابراهیم خراسانی، میرزا حسین نائینی، شیخ حسن کربلایی و سید علی سیستانی عازم کربلا شدند. تا سال 1334 هجری قمری ایشان در کربلا ماند و سبب شد حوزه علمیه آنجا رونق گیرد. 
از آیت الله سید اسماعیل صدر جز تالیف برخی رساله های عملیه، نوشته هایی در حاشیه و مقدمه های برخی کتب و رسائل دیگران عملا تالیف خاصی باقی نمانده است. مانند:انیس المقلدین رساله علمیهمفتاح الهدایه که رساله عملیه فارسی در اصول و احکام دین است و در بمبئی به چاپ رسیدمختصر مفتاح الهدایه یا صراط المستقیم رساله عملیه به فارسیحاشیه بر "مناسک الحج" به زبان فارسی تالیف "شیخ مرتضی انصاری"حاشیه بر رساله "صراط النجاه" تالیف "شیخ مرتضی انصاری"حاشیه بر کتاب "نجاه العباد فی یوم المعاد" اثر "صاحب جواهر"حاشیه بر رساله "احکام ایمان" تالیف "آیت الله میرزا محمدهاشم چهارسوقی"حاشیه بر کتاب "انیس التجار" تالیف "ملا احمد نراقی"حاشیه بر رساله "جامع عباسی" تالیف "شیخ بهاء الدین عاملی"حاشیه بر "متاجر" اثر "آیت الله سید باقر بهبهانی"حاشیه بر "الدرر الماثوره فی الاحکام الماثوره" اثر "آیت الله سید عبدالکریم موسوی جزایری"حاشیه بر "مفتاح اللباب فی شرح خلاصه الحساب" اثر "فتحعلی زنجانی نجفی"مقدمه ای بر کتاب "ذخیره الفرائض" تالیف "شیخ محمد زکی بهبهانی نجفی"مقدمه ای بر کتاب "نخبه الواعظین" در علم اخلاق، تالیف "سید اسماعیل موسوی" 
دعوت به خودکفاییآیت الله سید اسماعیل صدر یکی از ابزار مبارزه با استعمار را خودکفایی مسلمین می دانست به همین دلیل تاسیس "شرکت اسلامیه" را توسط چند تن از بازرگانان اصفهانی در 1316 هجری قمری مورد تایید قرار داد و در مجلس جشنی که پس از ورود اولین محموله از منسوجات داخلی به نجف برگزار گردید، شرکت نمود و بر ترویج استفاده از صنایع داخلی تاکید نمود.آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1318 هجری قمری با همراهی آیت الله آخوند خراسانی، حاج میرزا حسین، حاج میرزا خلیل، سید محمد کاظم یزدی، محمد غروی شربیانی، محمد حسن ممقانی، میرزا حسین نوری و شیخ الشریعه اصفهانی بر کتاب "لباس التقوی" نوشته "سید جمال الدین واعظ اصفهانی" مقدمه ای نوشتند و آرزو کردند: «مسلمانان با تاسیس شرکت اسلامیه از گرفتاری به کفار برهند و ممالک محروسه ایران از احتیاج به کفر مستغنی شود.» عدم وابستگی به غربضرورت پرهیز مسلمانان از وابستگی به غرب، در اندیشه سیاسی آیت الله سید اسماعیل صدر جهت مقابله با استعمار وجود داشت. یکی از ارادتمندان او به نام "شیخ محمدرضا استرآبادی" در سفری به کربلا در ماه صفر سال 1324 هجری قمری رساله "مخزن طهارت" را درباره "ضرورت پرهیز" به سفارش آیت الله سید اسماعیل صدر نگاشت. این رساله فارسی همان سال در لکنهوی هندوستان چاپ شد. تاکید بر اتحاد شیعه و سنیآیت الله سید اسماعیل صدر اتحاد شیعه و سنی را در مقابله با تهدیدات روز افزون استعمار موثر می دانست. به همین دلیل وی در اول ذی حجه سال 1328 هجری قمری به همراه آیت الله آخوند خراسانی، شیخ الشریعه اصفهانی، شیخ عبدالله مازندرانی و حسین مازندرانی در بیانیه ای مشترک خطاب به رهبران دینی جهان اهل سنت بر وجوب اتحاد در ممالک اسلامی تاکید نمودند. برخی مورخین مانند "آیت الله حاج آقا نورالله اصفهانی" از امضاکنندگان این بیانیه می باشند. صدور حکم جهاد دفاعی در لیبیدر سال 1329 هجری قمری که استعمارگران ایتالیایی، سرزمین طرابلس(لیبی) را به تصرف خود در‌آوردند، آیت الله سید اسماعیل صدر و جمعی از مراجع شیعه، طی تلگرافی به "سلطان محمد پنجم"، ‌پادشاه "عثمانی"، بیان کردند: «که به نمایندگی از سوی 80 میلیون شیعه جعفری در ایران،‌ هندوستان و سایر نقاط جهان حکم جهاد دفاعی را صادر نمودیم.» رهبری حرکت روحانیت در دفاع از کشور ایرانآیت الله سید اسماعیل صدر در 15 ذی الحجه 1329 پس از دریافت تلگراف رئیس وقت "مجلس شورای ملی ایران" درباره تجاوز "روسیه" به ایران، رهسپار نجف شد و روحانیت شیعه را در راه دفاع از کشور ایران متحد کرد. دو روز بعد مراجع بزرگ نجف در منزل آیت الله سید اسماعیل صدر، حرکت گسترده علمای شیعه به سمت کاظمین را برای فراهم سازی زمینه مقاومت علیه تجاوز روس ها طراحی کردند تا ضمن نشان دادن اتحاد و اقتدار مرجعیت شیعه، دولت ایران را در برابر تجاوز روس ها حمایت کرده و مردم را در راه دفاع از کشور بسیج کنند و همچنین مسلمانان سایر کشورها را به واکنش در برابر تجاوز روس ها به ایران ترغیب کنند. رهبری این حرکت با آیت الله سید اسماعیل صدر، شیخ عبدالله مازندرانی، شیخ الشریعه اصفهانی، میرزا محمد تقی شیرازی و شیخ محمد حسین حائری بود. صدور حکم جهاد در برابر تجاوز به خاک عراقدر اواخر سال 1332 هجری قمری جنگ جهانی اول آغاز شد و "متفقین" به "دولت عثمانی" اعلام جنگ دادند و نیروهای انگلیسی در 25 ذیحجه آن سال بندر "فاو" در جنوب عراق را اشغال کرده و به پیشروی خود در خاک عراق ادامه دادند. مراجع و علمای شیعه از جمله آیت الله سید اسماعیل صدر در فتاوایی بر ضد کفار مهاجم اعلام جهاد نمودند. 
آیت الله سید اسماعیل صدر در سال 1334 هجری قمری به علت بیماری در نجف مستقر شدند و در سال 1338 هجری قمری در 83 سالگی به دیدار حق شتافتند و در حرم مطهر امام موسی کاظم(ع) به خاک سپرده شدند.دربرخی از منابع رحلت ایشان 1339 هجری قمری و حتی 1337 هجری قمری ذکر شده اما اکثر بزرگان بر سال 1338 قمری اتفاق نظر دارند. مانند "میرزا محمد علی معلم" از علمای اصفهان در کتاب "مکارم الاثار" نوشته است: «خبر وفات او ]آیت الله سید اسماعیل صدر[ پس از چند روز در اصفهان به ما رسید و تردیدی در آن نداریم پس این که در "اعیان الشیعه" 1339 هجری قمری و 1337 هجری قمری نوشته، بی مورد است.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۲:۴۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۲:۴۹

اسناد و مراجع