آیت الله آقا محمد علی بهبهانی ملقب به صوفی کُش و معروف به محمد علی کرمانشاهی و صاحب مقامع، در سال 1144 ه.ق (1110) در "کربلا" متولد شد. ایشان مدتی در "بهبهان" اقامت داشت و در محضر پدر بزرگوارشان "آیت الله العظمی آقا محمد باقر بهبهانی"، به‌ تحصیل مشغول بود. سپس به کربلا رفته و چندین سال در آنجا با پدر خود به ‌تدریس اشتغال داشت. آیت الله آقا محمد علی بهبهانی، از سرآمدان علماء معقول و منقول و محققی بی‌ نظیر در متون فروع و اصول و معارف و ادبیات عرب بوده تا آنجا که پدرشان، او را "بهاءالدین" روزگار خود معرفی کرد. ایشان با صوفیه سخت مخالف بوده و در رد آنها "رسالۀ خیراتیه" را نوشته و در سال 1192 ه.ق، به‌ رشت رفته و با "هدایت اللّه ‌خان رشتی" مصاحب شده و کتاب "مقامع" را به‌ نام او تألیف کرد. از مهمترین آثار وی: "مقامع‌الفضل،" "انتخاب‌الزاد"، "تاریخ‌الحرمین" و "سنهٔ‌الهدایهٔ لهدایهٔ‌السنهٔ" بود. آیت الله آقا محمدعلی سرانجام در سال 1216 ه.ق، در کرمانشاه درگذشت. 
آیت الله آقا محمد علی بهبهانی، از خاندان "آل آقا" است که در حدود 250 سال پیش در شهر "کرمانشاه" زندگی می کردند و مطابق شجره نامه هایی که در دست فرزندان "علامه وحید بهبهانی" و بزرگان فامیل "آل آقا" وجود دارد سلسه ی نسب آن بزرگ مرد با چهارده واسطه به "شیخ مفید" می رسد. از مرحوم "علامه بهبهانی" تا "شیخ مفید" همگی از ارادتمندان ائمه شیعه علیهم السلام بوده اند. آیت الله آقا محمد علی بهبهانی فرزند ارشد،"آیت الله العظمی آقا محمد باقر بهبهانی"، مشهور به "وحید" و مادرشان دختر فقیه بزرگ "آقا سید محمد طباطبایی" جدّ "علامه بحرالعلوم" بودند. فرزندان اولاد و نوادگان آقامحمدعلی کرمانشاهی بهبهانی که شماری از آن‌ها از علما و فقهای امامیّه‌اند به "آل آقا" شهرت یافته‌اند. شاخص ‌ترین علمای این خاندان عبارت‌اند از: -آقا محمد جعفر بن محمدعلی بهبهانی -آقا احمد بهبهانی -آقا محمد اسماعیل -آقا محمود -آقا عبدالله -آقا محمد تقی 
آیت الله آقا محمد علی بهبهانی، عمده تحصیلات خود را نزد پدرشان "آیت الله العظمی وحید بهبهانی"، در شهر "بهبهان" به پایان برده و از محضر او استفاده شایانی نموده تا جایی که او را افضل و اعلم شاگردان ایشان دانسته‌اند. دیگر اساتید وی عبارت‌اند از: -سیدحسین بن ابوالقاسم موسوی خوانساری (متوفی 1191 ه.ق)، جدّ صاحب "روضات الجنّات"، که از مشایخ اجازه آقا محمدعلی بود. -شیخ یوسف بحرانی (متوفی 1186 ه.ق) -آقاحسین خوانساری (متوفی 1191 ه.ق) فرزند آقاجمال خوانساری (متوفی 1121 یا 1125 ه.ق) رسیدن به درجه اجتهاد آیت الله آقا محمدعلی بهبهانی، در اوان بلوغ به درجه اجتهاد نائل آمده و، به گفته خود، هرگز از کسی تقلید نکرد. "آیت الله آقا احمد بهبهانی" فرزند آیت الله آقا محمدعلی، شرح حال ایشان را بتفصیل در "مرآت الاحوال"، که سفرنامه او و تذکره خاندان بهبهانی بوده، نگاشت. "آیت الله آقا احمد بهبهانی" نوشته: مکرر از آن جناب شنیدم که می فرمود: من تقلید کسی را نکرده ام. در اول تکلیف، خود مجتهد بودم ایشان جامع علوم عقلی و نقلی بوده و بر مذاهب مختلفه اهل اسلام، اطلاع جامع و کافی داشت. 
معروفترین شاگردان آیت الله آقا محمدعلی بهبهانی عبارت‌اند از: -علا مه بحرالعلوم -سیدعلی طباطبایی (متوفی 1231 ه.ق)، صاحب ریاض المسائل -شیخ تقی ملا کتاب (متوفی 1250 ه.ق) -ملاعباسعلی کزازی کرمانشاهی 
آیت الله آقا محمد علی بهبهانی در سال 1159 ه.ق، به همراه پدرشان به عتبات رفته و چندین سال در آنجا با پدرشان به ‌تدریس اشتغال داشته، به گزارش "آیت الله آقا احمد بهبهانی"، حوزه درسی ایشان در "کربلا" بود. هجرت به مکه آیت الله آقا محمد علی بهبهانی، به فقه چهار مذهب احاطه داشته و در سفر خود به "مکه" در سال 1186 ه.ق، دو سال در آن دیار اقامت گزیده و به روش بعضی از علمای متقدّم به تدریس فقه عامّه پرداخته به طوری که علمای آن دیار در معقول و منقول از درس او بهره ‌بردند. در همین ایام "رسالتین فی تاریخ الحرمین" را در جغرافیای "مکه" و "مدینه" نگاشته و در آن مواقف و مقامات بلاد مزبور را تعیین کرد، لازم به ذکر است، اثر مزبور را از نشانه‌های دقت و تتبّع ایشان دانسته‌اند. بازگشت به کربلا آیت الله آقا محمد علی، پس از بازگشت از سفر "مکه"، به تدریس و تحقیقات علمی خود در "کربلا" ادامه داده، اما با شیوع طاعون در "کربلا" و "نجف" و اطراف آن، به "کاظمین" و از آن‌ جا به دستور مؤکد پدرشان به "کرمانشاه" رفته و مورد استقبال گرم مردم و حاکم آن ‌جا "الله قلی خان زنگنه" قرار گرفت. "خوانساری"، نامه "آیت الله العظمی وحید بهبهانی"،  به آیت الله آقا محمدعلی را که در آن او را به مهاجرت به "کرمانشاه" امر کرده، ناشی از تقاضای مکرّر مردم "کرمانشاه" از پدرشان برای اعزام فرزندش به آن دیار دانست. هجرت به رشت آیت الله آقا محمدعلی بهبهانی پس از مدتی تدریس در "کرمانشاه"، عازم رشت شده و مورد توجه قرار گرفته به طوری که مرجعی علمی برای دانشمندان و فضلای شهر به شمار ‌آمد. آیت الله آقا محمدعلی در "رشت" مهم ‌ترین و بزرگترین اثر خود "مقامع الفضل" را که شامل پاسخ به سؤالات علمای "رشت" و نوادر علمی و ادبی بوده، تألیف و چنان‌ که خود در مقدمه آورده به "هدایت الله خان"، حاکم آن شهر، هدیه کرد. بازگشت به کرمانشاه آیت الله آقا محمد علی بهبهانی پس از چندی، به "قم" رفته و سه سال در آن سامان اقامت گزیده تا آنکه، به تقاضای مکرّر "الله قلی خان زنگنه"، به "کرمانشاه" بازگشت. آیت الله آقا محمد علی بهبهانی اکثر عمر شريفش را در "قرميسين" در "اختران" (کرمانشاه سابق) گذرانيد. وی از اواخر قرن دوازدهم تا روز وفاتش در سال 1216 ه.ق، در استان کرمانشاهان در ترويج مذهب و ارشاد مسلمين و تأليف و تعليم گامهای مؤثری برداشت. 
آیت الله آقا محمدعلی بهبهانی، همواره مورد احترام و تعظیم "الله قلی خان" و پس از او "حاج علی خان زنگنه" و "مصطفی قلی خان زنگنه"، حاکمان "کرمانشاه"، بود. مقام علمی و روحانی ایشان، مورد احترام "آقامحمد خان قاجار" بود، به طوری که هنگام اقامت در "تهران"، در سال 1205 ه.ق، آیت الله محمد علی بهبهانی را به پیش خود فرا‌ خواند تا نزد ایشان درس بخواند. هنگامی که "محمدعلی خان شام بیاتی قاجار" به حکومت "کرمانشاه" رسید، بد سلوکی و اعتراض به آیت الله آقا محمدعلی، اقداماتی را علیه ایشان آغاز کرد، ازین ‌رو "فتحعلی شاه" که به آیت الله آقامحمدعلی ارادت خاصی داشت و نفوذ او را محترم می شمرد، "محمدعلی خان" را عزل کرد. "فتحعلی شاه"، "فتحعلی خان قاجار"، پسر "میرزامحمد خان"، بیگلربیگی (یکی از منصب‌های لشکری در ایران از قرن هفتم تا دوازدهم هجری) تهران را به جای "محمدعلی خان" منصوب کرد که آیت الله آقا محمد علی تا پایان عمر مورد احترام و تعظیم او بود. 
عمده شهرت آیت الله آقامحمدعلی بهبهانی، مبارزه جدّی و گسترده او با صوفیه بود، در سال 1211 ه. ق، آیت الله آقامحمد علی بعد از ورود "معصوم علیشاه" (نماینده "شاه علیرضای دکنی" قطب "سلسله نعمه اللهیه"، در عصر "کریمخان زند") به دعوت صوفیان به "کرمانشاه"، وی را دستگیر و در منزل خود محبوس کرد. خبر دستگیری وی به "حاجی ابراهیم خان شیرازی" صدراعظم وقت، رسیده و در پی آن برای روشن شدن سبب دستگیری "معصوم علیشاه" بین "ابراهیم خان" و آیت الله آقامحمدعلی، نامه هایی ردّ و بدل شد. آیت الله آقا محمد علی، در این نامه ها به تفصیل عقاید و اعمال صوفیه را گزارش داده و احوال "معصوم علیشاه" و مریدانش را وصف کرد. استشهاد از مراجع عتبات در خصوص صوفیه آیت الله آقا محمد علی بهبهانی، با این‌ که خود مرجع و حاکم شرع "کرمانشاه" بودند، در این خصوص از علما و مراجع عتبات استشهاد نموده و فتاوا و اظهارات آنان را به همراه آخرین نامه ‌اش برای صدراعظم وقت ارسال داشت. بنابراین استشهادات، "علا مه بحرالعلوم"، "آقا سیدعلی طباطبایی" و "سید محمد مهدی شهرستانی"، کفر و فساد "معصوم علیشاه" و "نورعلیشاه" و اتباع ایشان را قطعی دانسته‌اند. غیر از ایشان علمایی چون "ملا عبدالصمد همدانی" صاحب "بحرالمعارف"، که خود ابتدا از شاگردان "نورعلیشاه" و "معصوم علیشاه" بوده، و "آقا سید حسین نهاوندی" که دانشمندی عرفان مسلک به شمار ‌آمده نیز بی اعتنایی آشکار فرقه مزبور را به احکام شرع اعلام کرده و در این میان "نهاوندی" حکم به حبس ابد "معصوم علیشاه" داده است. پس از ملاحظه نامه آیت الله آقامحمدعلی و استشهادات مزبور، "حاجی ابراهیم شیرازی" از طریقه صوفیه تبری جسته و با احترام و تعظیم بسیار به مجتهد "کرمانشاه"، رأی او را در حبس و تکفیر "معصوم علیشاه" تأیید کرد. اقدامات عملی در قبال رهبران صوفیه پس از آنکه آیت الله آقا محمدعلی، "معصوم علیشاه" را توبه داده و وی نپذیرفت، او را به قتل رسانده و جسدش را در رودخانه "قره سو" انداخت. در 1213 ه.ق، "فتحعلی شاه" به صواب ‌دید آیت الله آقا محمدعلی و کمک "حاجی ابراهیم خان شیرازی"، "مظفّرعلیشاه"، مرید "نورعلیشاه" را با بعضی صوفیان دیگر دستگیر کرده و به "کرمانشاه" فرستاد. "مظفّر علیشاه" مدتی در منزل آیت الله آقامحمدعلی محبوس بود تا آنکه در 1215 مرموزانه از دنیا رفت. خصومت صوفیان با آیت الله آقامحمدعلی بهبهانی در منابع صوفیه غالباً آیت الله آقا محمدعلی را مسبّب دستگیری و قتل شماری از صوفیان در "تهران" و شهرهای دیگر دانسته و ایشان را "صوفی کُش" لقب داده اند. از طرفی نیز همکاری و ارادت "فتحعلی شاه" و صدراعظم او نسبت به آیت الله آقامحمدعلی را نشانه دنیاپرستی و جاه طلبی وی دانسته‌اند. 
شهرت علمی آیت الله آقا محمدعلی به اندازه‌ای بود که "صبغه الله افندی"، از علمای عامه در "بغداد" که آوازه دانش او را شنیده بود، از او درخواست ملاقات و مذاکره علمی کرد. آیت الله آقامحمدعلی در بیش ‌تر علوم و فنون تبحّر داشت به طوری که به نقل "آیت الله آقا احمد بهبهانی"، "آیت الله العظمی وحید بهبهانی" درباره او می‌گفت: "محمدعلی ما شیخ بهاءالدین این عصر است". همچنین "میرزامحمد اخباری"، که خود در بسیاری از دانش‌ها متبحّر بود و با نظریّه اجتهاد و مدافعان آن و در رأس همه "آیت الله العظمی وحید بهبهانی"، اختلاف و عنادی شدید داشت، از آیت الله آقا محمد علی به عنوان یکی از برترین اساتید خود یاد کرده و او را محققی بی بدیل و عالمی بی نظیر خوانده و خلق و خوی پسندیده‌ اش را می ستود. وی حتی پس از مرگ آیت الله آقا محمدعلی بهبهانی، در زمانی که با مجتهدین سخت درافتاده و از سوی شاگردان پدرشان مورد طعن بود، در عباراتی دیگر باز هم از آیت الله آقا محمدعلی به نیکی یاد کرده و گمان داشته که وی علی رغم مخالفت با صوفیان، با اخباریان بر سر مهر بود. سایر تذکره نویسان و دانشمندان نیز آیت الله آقا محمدعلی را به وفور دانش بلکه نبوغ، مهارت در فقه و رجال، سرعت انتقال، حافظه شگفت و احاطه بر علوم غیر متعارف ستوده‌اند. دیدگاه صاحب روضات "محمد باقر موسوی خوانساری اصفهانی" مشهور به "صاحب روضات" درباره آیت الله آقا محمد علی بهبهانی گفتند: آقا محمد علی دانشمندی است که در ميدان دانش سواره ای بی مانند بوده و در معقول و منقول دانشمندی به نام از همگی مراتب علمی که پدرش و ساير مجتهدان برخوردار بوده اند، بهره ور گرديد و کتاب مقامع گواه صادق و شاهد ارزنده ای بر مقام علمی او بوده، صاحب روضات همچنین گفته: که آقا محمدعلی از جد بزرگوار ما "سيد خوانساری" به اخذ اجازه نايل گرديد. 
آیت الله آقامحمدعلی از دانشمندان پرکار و موفقی بوده که در ضمن حضور در صحنه اجتماع و اجرای احکام و حدود شرع، 37 اثر علمی از خود به جا گذاشت. ایشان در ادبیات فارسی و عربی به غایت استاد بوده و نثر فارسی او، تا حدودی مصنوع و متکلّفانه، نشان از احاطه ‌اش بدین زبان دارد. قریحه وقّاد شعری او نیز از خلال اشعاری که در خیراتیّه و سایر آثارش در معارضه با صوفیه آمده و چاشنی طنز و هجو دارد به خوبی آشکار بود. آیت الله آقامحمد علی، هم چنین آثار قابل ملاحظه‌ای نیز در رجال داشته که مورد تحسین و استفاده رجال پژوهانی چون "ابوعلی حائری" و "میرزاحسین نوری" بود. مهمترین آثار این عالم فرزانه به شرح زیر است: -مقامع‌الفضل -انتخاب‌الزاد -تاریخ‌الحرمین -سنهٔ‌الهدایهٔ لهدایهٔ‌السنهٔ -سهوالاقلام -الفائدهٔ فی مصرف رد المظالم -الفذالک فی شرح ‌المدارک -رسالهٔ فی‌ الفیض ‌الالهی -قطع ‌القال والقیل فی ‌انفعال ‌القلیل -قطع ‌المقال فی رد اهل ‌الضلال آیت الله آقا محمد علی بهبهانی هم چنین در رد صوفیه آثاری را از خود به جای گذاشتند که به شرح زیر است: -خیراتیه -مساحه البلاد -مشکاه ‌العارفین -مظهر المختار -معترک ‌الاقوال -معرفه الائمه -مفتاح / فتاح‌ المجامع بمفاتیح ‌الشرایع -خوان ‌الاخوان 
شرحی بر مقامع الفضل مقامع الفضل، مجموعه‌ای شامل 1192 مسئله، در این کتاب که به عقیده دانشمندان، گواه صادقی بر تتبّع و عظمت مقام علمی و فقهی مؤلف بوده، بعضی فروع فقهی بتفصیل طرح و بحث شده به طوری که هر کدام رساله مستقلی تشکیل می‌دهد. مقامع به صورت سؤال و جواب و براساس حساب ابجدی تدوین شده و، مؤلف فهرست مبسوطی برای آن تنظیم کرده، هم چنین مقامع در سال 1275  و 1316 چاپ سنگی شد. شرحی بر خیراتیّه در ابطال طریقه صوفیّه خیراتیّه در ابطال طریقه صوفیّه، از مهمترین و مفصلترین ردّیّه‌های تصوف بوده که آیت الله آقامحمدعلی آن را در سال 1211 (مطابق با عدد ابجدی "خیرات")، در اوج مبارزات خود با صوفیان تألیف کرد. وی پیش از این در رساله عربی "قطع المقال فی ردّ اهل الضّلال"، "مقامع الفضل"، "سنّه الهدایه"، "فتاح المجامع" (که شرح ناتمامی بر مفاتیح الشرایع فیض کاشانی است)، "شرح دیباچه مفاتیح الشّرایع"، و "مُعترک المقال فی احوال الرّجال" به ردّ طریقه صوفیه پرداخته، ولی لحن او در خیراتیه با موارد قبل بکلّی تفاوت داشته و از بالا گرفتن حرکت صوفیان در آن زمان حکایت کرد. وی در این اثر با لحنی خطابی و جدلی تصوف را از ابعاد نظری، تاریخی، مشاهیر، مکاتب، آیین‌ها و سلوک نقد و رد کرده و گذشته از آن، حکمت و فلسفه را نیز، از آن رو که با ریشه‌های تصوف پیوند دارد به نقد کشیده، خیراتیـّه هم چنین در دو جلد با فهارس و تعلیقات چاپ شد. شرحی بر سنّه الهدایه لهدایه السّنّه سنه الهدایه لهدایه السنه، اثری کلامی به فارسی که در سال 1227 (مطابق با عدد ابجدی نام کتاب) تألیف شد. موضوع این کتاب، اثبات حقانیت مذهب امامیه و نقض سایر مذاهب از نظر مسئله خلافت و امامت بوده، این کتاب را آیت الله آقامحمدعلی، در پی گفتگوهایی که با برخی علمای عامه در "کرمانشاه" داشته و به شیعه شدن جمعی از ایشان انجامید، و به تقاضای یکی از آنان نگاشت. این اثر با عنوان جدید "راهبرد اهل سنت به مسأله امامت" به چاپ رسید. 
آیت الله محمد علی بهبهانی، در عید مبعث سال 1216 ه.ق، در "کرمانشاه" از دنیا رفت. مزار ایشان در "کرمانشاه" و بنا به وصیتش بر سر راه زوّار عتبات واقع و معروف به "سر قبر آقا" است. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۳:۰۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۳:۱۱

آقا محمد علی کرمانشاهی

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله آقا محمد علی بهبهانی ملقب به صوفی کش و معروف به محمد علی کرمانشاهی و صاحب مقامع، فقیه، متکلم و رجال ‌شناس امامی در قرن دوازدهم و سیزدهم که در علوم منقول و معقول به اجتهاد علمی شهرت داشت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع